اقلیم پارس. کتابی مشتمل بر شرح آثار تاریخی و اماکن باستانی فارس و از جمله کتابهای با ارزش و دست اول در این موضوع، تألیف محمدتقی مصطفوی (1284-1359)، باستانشناس نامور معاصر که در 1343، جزو انتشارات انجمن آثار ملی منتشر شده است. مؤلف سالها ریاست ادارهی کل باستانشناسی ایران و سپس دبیری انجمن آثار ملی را بر عهده داشته است. او بر اثر سالها اشتغال در باستانشناسی به سرزمین فارس علاقهای مفرط پیدا کرد؛ چنان که نام اثر خود را از این بیت مشهور سعدی برگرفت: اقلیم فارس راغم از آسیب دهر نیست / تا بر سرش بود چو تویی سایهی هما.
در این کتاب، کلیهی آثاری که به ویژه در تحقیقات باستانشناسی دههای اخیر در فارس کشف شده، از جمله آثار مکشوفه در تخت جمشید و اصطخر و نقش رستم، مورد توجه قرار گرفته است. سرزمین فارس از حیث داشتن تواریخ محلی از نقاط خوشبخت ایران است. پیش از اثر حاضر، کتابهای مهمی چون فارسنامهی ابن البلخی، فارسنامهی میرزاحسن فسایی، مزارات شیراز، آثار عجم فرصت شیرازی، نزهة الاخبار و آثارجعفری هر دو اثر حقایق نگار خورموجی در این زمینه تالیف شده که برخی از آنها هنوز چاپ و منتشر نشدهاند. افزودن بر آن محققان باستانشناس معاصر کتابها و مقالات مفیدی دربارهی سرزمین فارس نوشتهاند. مؤلف از اکناف این سرزمین و ابنیه و مواضع تاریخی آن بازدید کرده و آنها را در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسانده است.
اقلیم پارس دارای دو مقدمه یکی به قلم علی اصغر حکمت و دیگری به قلم خود نویسنده است. مقدمهی مفصل حکمت حاوی چند بخش مهم است. درنخستین بخش، وی در توصیف مؤلف و ذکر اهمیت کار او و شایستگی وی برای این کار شرحی آورده و در بخش طولانی بعدی، یادداشتهای متعدد خود مستخرج از متون مربوط به فارس را درج کرده است که حاوی مطالبی است در جغرافیا، تاریخ و ادب فارس مرتب به تربیب تاریخی. این بخش با ذکر آیاتی از قرآن که به قول نویسنده در وصف فارس است آغاز و با نقل و شرح سخنان دانشمندان معاصر و ذکر اشعار شاعران در وصف فارس ختم میشود. در بخشهای دیگر این مقدمه، گزارشهای جغرافی نگاران و سفرنامهنویسان دربارهی فارس نقل شده است. در آخرین بخش، از شاعرانی که قصیده یا قطعهای در وصف شیراز یا پارس گفتهاند یاد شده، اما به تغزل مشهور صورتگر اشارهای نرفته است. مقدمهی نگارندهی اثر شامل مطالب کلی در اهمیت بناهای تاریخی و اشارهی گذرا به آنهاست. متن کتاب شامل شش فصل است. فصل اول حاوی شرح آثار باستانی و تاریخی شهرهایی است که بر سر راه اصفهان به شیراز در استان فارس قرار گرفتهاند، یعنی ایزد خواست، آباده وا بر قو ، ده بید و بوانات، آثار پاسارگاد و مرودشت. یکی از قسمتهای خواندنی این کتاب – ترجمهی بخشی از لوحههای کشف شده در تخت جمشید – در این فصل آمده که اسناد خرج ساختمان کاخ را در بردارد.
بیشتر این مدارک با مکاتبات اداری و مالی که امروز مرسوم است تفاوت چندانی ندارد. نخستین کسی که با حفاری در این مناطق، بر این اسناد دست یافت، پروفسور هرتسفلد آلمانی است. پس از وی دنبالهی کار را دکتر اشمیت امریکایی گرفت. از آن پس، یعنی از سال 1318، ادامه حفاری را ادارهی باستان شناسی ایران برعهده گرفت. در فصل دوم، آثار تاریخی شهر شیراز بررسی شده که از جمله مهمترین آنهاست: دروازه قرآن، مزار خواجوی کرمانی، آرمگاه سعدی و حافظ، بابا کوهی، آستانهی شاه چراغ، بقعهی سید میر محمد، مسجد جامع عتیق، حمام و بازار وکیل و باغ ارم. در پایان این فصل آثار تاریخی حومهی شیراز، چون نقش بهرام و قصر ابونصر، مقرفی شده است. در فصل سوم، آثار تاریخی نواحی جنوب شرقی و شرق فارس – کوار، فرمشگان، خفر، سروستان، نیریز، فسا، اصطهبانات، دارابگرد، جهرم و لار وصف شده است. فصل چهارم به آثار تاریخی فیروز آباد و برخی نواحی و شهرستانهای کنارهی خلیج فارس اختصاص دارد و در آن، نقوش برجستهی اردشیر بابکان، پل عهد ساسانی، قلعهی دختر، آثار شهر فیروزآباد قدیم (گور)، کاخ اردشیر بابکان، کاروانسراهای عهد ساسانی و پارهای از آثار دیگر توصیف شده است.
فصل پنجم گزارشهای مربوط به آثار تاریخی نواحی غربی فارس دربردارد؛ از جمله آتشکدهی کازرون، آتشکدهی بزرگ جره، آتشکدهی فراش بند، آثار سرمشهد، نقش برجستهی شاپور دوم و دیگر پادشاهان ساسانی و آثار تاریخی ممسنی و اطراف آن. در فصل ششم (آخرین فصل) آثار تاریخی بوشهر و جزیرهی خارک وصف شده است. پس از آن، عکسها و تصاویر مربوط به متن کتاب قرار گرفته که همه دیدنی است و اغلب آنها تازگی دارد و در انتخاب آنها مؤلف حسن تشخیص و ذوق به خرج داده است. در ذیل کتاب ( حدود صدصفحه)، اطلاعات تکمیلی مربوط به ابنیهی تاریخی و باستانی فارس و تصاویر مربوط به آنها آمده است. کتاب ضمیمهای هم دارد. در این ضمیمه، اطلاعاتی دربارهی پیشینهی تمدن پیش از تاریخ در فیروزآباد، توضیحاتی دربارهی آتشکدههای فارس برخی زیارتگاههای آن و آگاهیهایی دربارهی آثار تاریخی شمال فارس و برخی ابنیهی ممسنی همراه با تصاویر آنها مندرج است. شرح تصاویر به فارسی و انگلیسی و فرانسه در ذیل آنها آمده است. کتاب دارای فهرستهای متعدد است.
مؤلف در تالیف این کتاب، علاوه بر استفاده از منابع مکتوب چون متون کهن و تحقیقات و مقالات ایرانشناسان، از نتایج مشاهدات و تحقیقات میدانی خود و اطلاعات گران بهایی که از این طریق به دست آورده بهره جسته است و از این حیث، کتاب او ارزش دیگری دارد. زبان اثر دلپذیر و روان و بیان آن ساده و روشن است. تدوین و تنظیم مطالب نیز مبتنی بر اصول دقیق علمی است. کتاب، روی هم رفته، پاسخگوی احتیاج کسانی است که میخواهند دربارهی آثار تاریخی فارس اطلاعات موثقی به دست آورند. چاپ دوم آن به نفقهی «انجمن آثار و مفاخر فرهنگی»، خلف «انجمن آثار ملی» در 1375 منتشر شد.
سیدعلی آل داوود. فرهنگ آثار ایرانی اسلامی. سروش
