اگر از میان دوازده پسر رشید یعقوب نبی یکی یوسف شد، در بین ماههای دوازدهگانه خدای کریم هم یکی به پایهی رمضانالکریم رسیده است. ماهی که یوسف ماههای قمری خداست. راستی! یوسف را به چه میشناسید؟ جمال، کرامت یا عزیزی و پادشاهی!
این لیست، این بار به بهانه قدم رنجه کردن ماهترین ماههای قمری اختصاص به نیایش و مناجات دارد. پیران اهل سلوک و خوبان طریقت و شهود همه بر این نکته تاکید و ابرام داشتهاند که برترین و بهترین راه نیایش و مناجات همان دعاهای ماثوره و منصوصهای است که از ائمه هداة رسیده است.
مهدی نوری mahdi@ketabnews.com
اقبال الاعمال/علیبن موسیبن جعفربن طاووس/ترجمه: محمد روحی/نشر سماء قلم
این اثر برگزیدهای از دعاها و اعمال روزها و ماههای سال است. "اقبال" مفصلترین کتاب سید بن طاووس و گل سر سبد تالیفهای اوست. میرزا جوادآقا ملکی تبریزی که خود زینت اهل سلوک و عرفان است درباره این کتاب نوشتهاند: «سرور ما مقتدای اهل علم و عمل، ابن طاووس، معلم اهل مراقبه و مروج این علم، در کتاب شریف اقبال، اصول مراقبه اعمال سال را بر بهترین شیوه ممکن نگاشته است؛ به گونهای که در این معنا نظیری برای آن یافت نمیشود.»
حضرت آیت الله بهجت(حفظه الله) هم در این باره فرمودهاند: «طلبهای که کتاب سید را ندیده باشد، مثل این است که هیچ ندیده است...هر کس اقبال سید را نداشت، اساتید ما او را رفیق خود نمیشمرند. هر مقدار از اقبال را که مطالعه کردنی است مطالعه و هر مقدار را ه عمل کردنی است، به هر اندازه حال دارید عمل کنید.»
جمال السبوع بکمال العمل المشروع هم دیگر اثر مهم جناب سید بن طاووس است که جواد قیومی اصفهانی آن را تحقیق نموده است و به همت انشارات آفاق منتشر شده است.
دانستنیهای صحیفه سجادیه/مصطفی اسرار/نشر محیا
مولف در این کتاب، مفاهیم اصلی و کلیدی هر دعا را با زبانی ساده برای مخاطبان خود شرح میکند. یادش به خیر! کتاب "دانستنیهای قرآن" آقای اسرار سالهای سال برای خیلی از ما کتاب طرح سوالات قرآنی مدرسه بود. در سالهایی که نه از کامپیوتر خبری بود و نه از منابع تکمیلی قابل استناد این آقا معلم دوستداشتنی زحمات گرانسنگی کشیدهاند.
دست مریزاد آقا مصطفای اسرار!
دست دعا چشم امید/سید مهدی شجاعی/نشر کتاب نیستان
دریافتها و برداشتهایی از مناجات خمس عشر امام زین العابدین (ع) به قلم طناز و شکَرین آقای شجاعی. التفات و اهتمام استاد صاحب قلمی چون شجاعی در بازنویسی متون اصیل اسلامی را حالا حالها کسی قدر نخواهد دانست، غیر از شما مخاطب خوب کتابشناس اهل معرفت. پس این کتاب را خوب به خاطر بسپار!
شکوای سبز این نویسنده دوستداشتنی هم دریافتها و برداشتهایی است از مناجاتهای ندبه، عرفه و شعبانیه که در قالب نثری آهنگین و مسجع بازنویسی شده است.
دیار عاشقان/حسین انصاریان/نشر دارالعرفان
این اثر شرح و تفسیری جامع بر صحیفه سجادیه است که در هفت جلد به چاپ رسیده است. مولف تمامی دعاهای صحیفه سجادیه را پس از ترجمه، شرح نموده و مهمترین مباحث مربوط در هر فراز را به تفصیل بیان نموده است. جامعیت مطالب مطرح شده، حکایات و لطایف و اشعار عارفانه و مناجاتی، نثر ساده و روان و یکدست، تقریظ عالمانه علامه محمد تقی جعفری، کاملترین کتاب در زمینه صحیفه سجادیه را پایه گذاشته است. استاد انصاریان در زمینه دعا و نیایش کتاب دیگری به نام "شرح دعای کمیل" دارند که ناشر خصوصی آثار ایشان "دارالعرفان" منتشر نموده است.
زاد المعاد/محمدباقر مجلسی/نشر اسلامیه
این کتاب برگزیدهای است از نیایشها، زیارتنامهها و اعمال روزها و ماههای سال. "زادالمعاد" جزء مهمترین کتب ادعیه در بین توده مردم از همان آغاز تا امروز محسوب میشده و منبع و ماخذ بسیاری از کتابهای ادعیه بوده است. علامه مجلسی (رضوان خدا روزیش) به زبان فارسی در ابتدای کتاب نوشته است:
«خواستم منتخبی از اعمال سال و فضایل ایام و لیالی شریفه متبرکه و اعمال آنها که با اساتید صحیحه و معتبره وارد شده است، در این رساله ایراد نمایم که عامه خلق از برکات آنها محروم نباشند.»
موسوعة الادعیة/جواد قیومی اصفهانی/انتشارات آستان قدس رضوی
این مجموعه شش جلدی دانشنامهای از دعاهای معصومین است که پس از استخراج از کتب حدیثی به طور موضوعی دستهبندی شده است. گردآورندهی این مجموعه ارزشمند که سالهاست به طور تخصصی در زمینه دعاهای معصومین تحقیق میکند، برای جمعآوری این دعاها از کتابهای مشهور و غیرمشهور بهره برده و همه دعاهای ماثور را جمعآوری کرده است. مطمئن باشید در این کتاب از ذکر دعاهای ضعیف السند یا غیرمستند خودداری شده است.
دعاهای قرآن/حسین واثقی/انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی
این اثر مجموعهای از دعاها و مناجاتهایی است که از زبان فرشتگان، پیامبران و بندگان صالح در قرآن کریم آمده و یا تعلیم خداوند به بندگان خویش بوده است. این آیات برگزیده با توضیحی که زمینه استفاده از هر دعا را در مورد ویژهاش بیان میکند، کتاب خوبی را ساخته است. ربّنا لا تزغ قلوبنا بعد اذ هدیتنا.
سرود سحر/محمدحسین بهجتی(مشفق)/نشر شفق
خدا رحمت کند مرحوم تازه گذشته حجت الاسلام و المسلمین محمدحسین بهجتی را! قدر ایشان برای اهالی ادبیات مجهول ماند. این دفتر شعر مجموعه از سرودههای توحیدی و عرفانی اوست که دو بخش دارد: بخش اول غزلهایی است که در آنها از مضمون برخی روایات ناب معصومین(علیهم صلوات الله) و گفتار نغز عارفان بهره گرفته شده است. بخش دوم هم مجموعهای است از اشعار مناجاتی او که با الهام از مناجاتهای پرسوز و گداز امام سجاد (علیه السلام) سروده شده است.
المصباح المتهجد/ابی جعفر محمدبن علی بن الحسن طوسی/موسسه فقه شیعه
این کتاب مهمترین اثر دعایی است که شیخ طوسی تدوین کرده و در اصل پدر ادب دعایی شیعه باید خوانده شود. شیخ طوسی پس از تالیف این اثر به تلخیص آن همت گماشت که از آن به عنوان "مصباح صغیر" یاد میشود. علامه حلی(م 726) هم مصباح را با نام "منهاج الصلاح فی محضر المصباح" ضمن ده باب تلخیص کرده و باب یازدهمی را در علم کلام به آن افزوده است. این باب جدید همان "باب حادی عشر" مشهور است که جایگاه ویژهای در کلام شیعی دارد. سید بن طاووس در حوزه دعا، شیفته همین کتاب "مصباح المتهجد" شده و عمری را برای تکمیل آن سپری کرده است.
الهی نامه/حسن حسن زاده آملی/نشر رجا
این نوشتار کم بررگ اما پر بار مناجات نامهای عرفانی است. مهمترین ویژگی و امتیاز این اثر نیز همین است که بر اساس مقامات معنوی و حالات کاملا شخصی مولف شکل گرفته و جملات آن تکراری و تقلیدی نیست و از این به بعد هم نمیتواند محل تقلید دیگران باشد، چرا که حسب حالی است شخصی که با نام و یاد و زندگی و اندیشه علامه حسن زاده پیوند خورده است. مولف در مقدمه کتابش نوشته است:
«"الهینامه" کلماتی چند است که از سنوات هزار و سیصد و نود تا نود و چهار هجری قمری به قلم این کمترین حسن حسن زاده آملی به اقتضای تبدل بال و تحول حال به رشته نوشته درآمده است...طبعم به طبع آن راغب نبود؛ که نشر آن را چه شود؟ جز اینکه با تصویب و ابرام اصدقای فاضل مرکز نشر رجا از ساحت قدس قرآن مجید به صورت استخاره استجازه نمودم؛ به جواب و اجازت این کریمه مبارکه تشرف یافتم: و فی نسختها هدی و رحمة للذین هم لربهم یزهبون(اعراف 154)
نور علی نور در ذکر و ذاکر و مذکور هم اثر دیگری از این عالم بزرگوار است که نمیشد در این لیست از آن یاد نکنیم. این کتاب ارزشمند، تاملات سبوحی استاد حسن زاده است. یازده فصل و یک مقدمه و بخش اضافات این کتاب را مولف، خوان آراسته ای دانسته است که خواص از آن بهره میبرند. اولئک لهم رزق معلوم.
سلوک عارفان/میرزا جواد ملکی تبریزی/ترجمه : سید محمد راستگو/نشر سایه
ترجمه "المراقبات فی اعمال السنة" تالیف عارف کامل میرزا جواد ملکی تبریزی است. موضوع کتاب هم احوال و اعمالی است که بندگان صالح و مومنان مخلص در طول سال به جا میآورند. در سراسر کتاب دعاها و نیایشهای ماهها و روزهای سال به نقل از ائمه دین (علیهم افضل صلوات المصلین) آمده است و ضمن مباحث مربوط به مراقبات و اعمال مخصوص ماه مبارک رمضان نکتههایی مهم درباره آداب و آئین دعا آمده است. حس آشنای بندگی را در صفحه صفحه این کتاب، مشام جان معطر میکند. تو با دیدن این کتاب به این نتیجه خواهی رسید که نفس پاک و اثرگذار اولیای خدا در مرکب قلمشان هم نمودی آشکار دارد.
سلوک عرفانی/ملاهادی سبزواری/ترجمه: سیدسعید سید حسینی/نشر اهل البیت
ترجمه شرح دعای صباح امیرالمومنین (علیه السلام) تالیف حکیم الهی حاج ملاهادی سبزواری است. مولف بزرگ این کتاب در شرح این دعا نقاط برجسته حکمی و عرفانی دعای صباح را بررسی کرده است. از جمله: مسئله عظمت خلقت، نفحات رحمانی، فجر صادق، نوم و یقظه، رستگاری، جذبه و اشراق. حکیم سبزواری در این متن ایجاز و اطناب را با هم آمیخته و با شگفتی این دو ضد را با هم جمع کرده است. بدین گونه که مطالب عرفانی، فلسفی، ادبی و حتی نجومی متعددی را در شرح یک فقره یا یک کلمه میآورد. با این حال از هریک چنان به ایجاز سخن میگوید که گاه به ذکر عنوان مصطلح آن اکتفا میکند.
از این حکیم الهی کتاب دیگری به همت انتشارات معظَم دانشگاه تهران به نام "شرح الاسماء" یا شرح دعای جوشن کبیر منتشر شده است که از مهمترین کتابهای حکیم سبزواری است. این کتاب از این جهت که به شرح 1001 اسم از اسمای الهی که در دعای شریف جوشن کبیر ذکر شده میپردازد، نسبت به کتابهای مشابه کاملا متمایز و کم نظیر است.
شرح دعای سحر/امام خمینی (ره)/بنیاد فرهنگی عروج
این کتاب شرحی عرفانی است بر دعای سحر که از امام باقر(علیه السلام) روایت شده است. خواندن این دعا که به نام "مباهله" نیز نامیده شده برای توسل به حضرت حق در سحرگاهان توصیه شده و برای آن قدر و منزلتی رفیع دانستهاند. امام عزیز ما این کتاب را در 27 سالگی به رشته تحریر در آورده است و نخستین اثر قلمی ایشان است. این اثر بر پایهی عرفان نظری و اصطلاحات رمزگونه مشایخ این سلک نوشته شده است.
شرح دعای سمات/سیدعلی قاضی طباطبایی/نشر شمس الشموس
شرحی عالمانه و عارفانه بر دعای سمات. مولف از اساتید طراز اول حوزه بوده است و خود آشنا با رموز طی طریق و وصول الی المحبوب. به گفته مترجمان کتاب، مرحوم قاضی از حدود 1364 قمری یعنی نزدیک به دو سال قبل از رحلت، اقدام به شرح این دعای شریف نمودند. مرحوم قاضی نیز در اوخر این شرح بیان میکند که به علت بیماری سختی که بر ایشان عارض شده وقفهای در نوشتن شرح بر ایشان ایجاد شده بود. این بیماری مربوط به حدود دو سال پیش از وفات ایشان بوده است: در ماه شعبان 1364 ق شرح به اینجا رسید آن گاه به بیماری سختی مبتلا شدم که خوف مرگ بر من میرفت و امروز که آخر محرم الحرام است، هنوز صحت کامل نیافته ام و ناخوش هستم. چنان که معلوم است این شرح به انتها نرسیده است. یعنی حدود یک سوم دعا پیش رفته و در همین جا متوقف شده و ایشان نتوانسته است شرح را به پایان برساند. روش ایشان بدان گونه است که در هر فرازی ابتدا به بیان مفهوم مفردات و الفاظ آن جملهها پرداخته و سپس وارد شرح و تفسیر عبارت دعا میشود.
مفاتیح نوین/آیت الله ناصر مکارم شیرازی/مدرسة الامام علی بن ابی طالب(ع)
این کتاب ترجمه و ویرایش جدیدی از کتاب "مفاتیح الجنان" شیخ عباس قمی است. آقای مکارم در مقدمی هدف خود را از این کار این گونه بیان کرده است: از آن جا که این کتاب مانند بسیاری از کتابها برای شرایط زمانی و مکانی خاصی نوشته شده بود و مخاطبان ویژهای داشت، لازم بود در عصر و زمان ما مورد تجدید نظر وسیع قرار گیرد؛ کاستیها برطرف گردد و از پارهای از مطالب اضافی ه مایه ایراد بدخواهان است صرف نظر شود. کتاب با استقبال و خرید عجیب و غریبی مواجه شده است. برای ما هنوز معلوم نیست که چرا ناشر در توزیع این کتاب اهمال و کوتاهی میکند.
مناجات/سیدمهدی شجاعی/نشر کتاب نیستان
این کتاب مجموعه نیایشها و مناجاتهایی است که ابتدا به صورت پراکنده در ماهنامه خاطرهانگیز نیستان به چاپ میرسید. این مناجاتنامه نیز بسان مناجاتهای خواجه عبدالله انصاری در قالب جملههای کوتاه و آهنگین و با بهرهگیری از آرایههای لفظی و معنوی ادبی بیان شده است. با این تفاوت که همه فهمتر است و جوانپسندتر. عاشقانههایی قابل لمسترند و مربوطاند به مومنین قرن پانزدهم.
نیایش/آلکسی کارل/ترجمه: علی شریعتی/شرکت سهامی انتشار
رسالهای بسیار کوتاه با موضوع نیایش و اثرات آن به قلم فیزیولوژیست و زیستشناس معروف فرانسوی آلکسی کارل. این بنده خدا که برنده جایزه "نوبل" زیست هم بوده است، متن اولیه این کتاب را به صورت مقالهای راجع به "قدرت نیایش" در سال 1940 در یکی از مجلههای بزرگ آمریکایی نوشت. پس از استقبال زیادی که از این مقاله صورت گرفت، آقای کارل نظریه بدیع خود را با ویرایش جدید و افزودن اضافاتی تبدیل به کتاب نمود. این تحقیق درباره نیایش، عصاره مطالعات و بررسیهای بیشماری است که در طول چند ده سال بر روی غربیها و شرقیها، مردم بیمار و تندرست، کشیشان کاتولیک، زنان و مردان متدین، کشیشان پروتستان، خاخامها، پزشکان و زنان پرستار سایر مردم صورت پذیرفته است. علاوه بر این مطالعات جراحی، فیزیولوژی و تحقیقات و آزمایشهای لابراتواری درباره احیای بافتها و التیام جراحات به دکتر کارل اجازه داده است که بعضی تاثیرات درمانی نیایش را ارجمند و بی بدیل بداند. علی شریعتی مرحوم(مترجم این کتاب)، خود نیز کتابی به نام نیایش دارد که برای بسیاری از افراد خاطره خوشی از لحظات فکر و ذکر دارد.
کتابشناسی نیایش/سیدرضا باقریان موحد/نشر بوستان کتاب
کتابشناسی نیایش عهدهدار پاسخ به این پرسشها است:
مهمترین کتابهایی که درباره دعا و نیایش به زبان فارسی و عربی از دیرباز تاکنون نوشته یا ترجمه شده، کدام است؟
محتوا و موضوع اصلی این آثار چیست؟
موضوعات فرعی و جانبی این کتابها چیست؟
ویژگیها و امتیازهای این کتابها چیست؟
حقیقتا جناب آقای باقریان موحد در این کتابشناسی در دو بخش توصیفی و غیرتوصیفی حق مطلب را به جا آورده است. این لیست این باربه مدد تحقیقات ایشان حاصل شده است. خیالمان به داشتن چنین پژوهشگرانی آسوده شد.
