اختصاصی / عکسها: گروه درسی تاریخ / info@ketabnews.com
"مرداد"
ماهِ مشروطه است. سالهای سال است که در میانهی این ماه گرم، اندیشمندان
ایرانی دربارهی "کلمهی حقی که مراد باطل یافت" به اقتراح مینشینند. در
این بین عدهای هنوز هم برای برنج بریتانیایی سفره پهن میکنند و معدودی،
روضهخوان بر دار شدن شرع مقدس میشوند. "این لیست" مشروطه هم فارغ از
تمام این جنجالها و از میان بیش از صد کتاب خواندنی مشروطیت، انتخاب و
تقدیم شده است. با این توضیح که در دستچین کتابها، این بار هم سطوح
مختلف مخاطب را در نظر گرفتهایم و برخی آثار ـ خصوصاً همعصران مشروطه ـ
توصیهی خاص نیست و صرفاً جهت جامعیت به صاحبان ذوق سلیم و اتباع قول احسن
پیشنهاد شده است.
ابتدای بلوای مشروطه
سر دار/ تندر کیا/ نشر کتاب صبح
این کتابچه خواندنی گزارشی تحلیلی از بر دار رفتن آیتالله شیخ فضلالله نوری است که به قلم متفاوت و محاورهای "تندر کیا"، نوه شیخ شهید، تصویری تاریخی از زندگی اجداد و اولاد شیخ فضلالله نوری عرضه میکند. نویسنده پس از ذکر مقدماتی درباره زندگی شیخ فضلالله، نحوه دستگیری، بازجویی و محاکمه او را با سوز و گداز خاصی توصیف مینماید. چگونگی اعدام شیخ و حمله اوباش به پیکر این عالم شیعه و کیفیت پنهان نمودن جنازه و سپس حمل آن به قم از دیگر مطالب این کتاب است. علاوه بر آن، تندر کیا با بیانی جسورانه آرای موافق و مخالف را توامان ذکر میکند و سرانجام با بیان چندین سند تاریخی میکوشد تا چهره او را از زیر غبار داوریهای سوء و حجابهای نسیان بیرون بیاورد. "کتاب صبح" به رغم وجود تقاضاهای مکرر بازار، سالها به دلایل نامعلومی از تجدید چاپ این کتاب خودداری کرده بود که امیدواریم موانع بر طرف شده و یا از سوی ناشر دیگری روانه بازار شود.
پیدایش و تحول احزاب سیاسی مشروطیت/ منصوره اتحادیه/ نشر کتاب سیامک
"منصوره اتحادیه" از اساتید دانشگاهی در رشته تاریخ هستند. این نویسنده سالخورده مدیر نشر تاریخ ایران است و به غیر از این کتاب، "مجلس و انتخابات از مشروطه تا پایان قاجاریه" را هم در کارنامه دارد. این کتاب، پژوهشی است ارزنده و مستند درباره احزاب سیاسی در ایران در سالهای 1324 تا 1330 ه. ق. احزابی که در مجلس اول به آهستگی پدید آمدند و در مجلس دوم رشد و نمو کردند. در بخش اول نخست تحلیلی درباره انجمنهای قبل از انقلاب مشروطیت عرضه شده است؛ انجمن هایی چون انجمنهای مخفی و ملی و کمیته انقلاب که منشعب از انجمن ملی بود و با اجتماعیون عامیون، یا حزب سوسیال دموکرات قفقاز، مرتبط بود. سپس درباره قانون اساسی و قانون انتخابات و تقسیمبندی طبقات اجتماعی در مجلس بحث شده است؛ طبقاتی که برای رشد احزاب، زمینه مساعدی نبودند. بخش دوم کتاب به مجلس دوم و تحول احزاب پس از استبداد صغیر میپردازد. در این بخش برنامههای احزابی که در مجلس به وجود آمدند، تحلیل شده است. مهمترین این حزبها، یعنی دموکراتها و اعتدالیون، از دستههای آزادی خواهان و معتدلهای مجلس اول منشعب شده بودند.
از انقلاب مشروطه تا کودتای رضاخان/ علی محمد بشارتی/ سوره مهر
چهار فصل کتاب بررسی و تحلیلی است از رویدادهای ایران از انقلاب مشروطه تا کودتای رضاخان که نویسنده در پیشگفتار کتاب هدف خود را "تلاش برای افشای استمرار حرکت سکولاریستی روشنفکران وابسته امروز با تجزیه و تحلیل انقلاب مشروطه" اعلام میکند. وی در فصل اول از واقعه تحریم تنباکو و پیامدهای آن، به مثابه خمیرمایه انقلاب مشروطه یاد میکند. فصل دوم به بررسی و ارزیابی "ریشههای انقلاب مشروطیت "و دیگر رویدادهای زمینهساز آن اختصاص دارد. موضوع فصل سوم مربوط به بررسی نقش روشنفکران در انحراف مشروطیت است و آخرین فصل این 256 صفحه هم حاوی مطالبی درباره چگونگی محو "مشروطه مشروعه" با مرگ آیت الله شیخ فضلالله نوری است.
سیر قضائی محاکمه شیخ فضلالله نوری/ فتوت نصیری سوادکوهی/ نشر ورشان
در کتاب محاکمه شیخ فضلالله نوری با توجه به ماهیت و عملکرد محاکمهکنندگان و سوابق آنها، همچنین کیفیت محاکمه و بزه انتسابی و نوع اتهام و نیز انطباق یا عدم انطباق آن با موازین شرعی، عرفی، عقلی و قانونی، شرح و ارزیابی میشود. برخی مباحث کتاب بدین شرح است: شیخ چه میگفت و چه میخواست؟، مشروطه مشروعه، اتهام انتسابی به شیخ فضلالله نوری چه بود؟، نگاهی به محاکم دادگستری در آن عصر، فساد فیالارض چیست و مفسد کیست؟، قاضی و حاکم شرع و شرایط قضا در اسلام، نقش سفارتخانههای روس و انگلیس در ارتباط با شیخ فضلالله نوری، از فتح تهران تا محاکمه شیخ، اعضای دادگاه انقلاب چه کسانی بودند؟ جریان دستگیری و بازداشت شیخ شهید و محل اجرای حکم، کیفیت اعدام و دیگر قضایا.
انجمنهای نیمه سری زنان در نهضت مشروطه/ ژانت آفاری/ جواد یوسفیان/ نشر بانو
از این خانم مستشرق کتاب دیگری هم با نام "انقلاب مشروطه ایران" ـ نشر بیستون ـ به همت "رضا رضایی" فارسی شده است؛ اما رسالهی حاضر تحقیقی است درباره "انجمنهای نیمهسری زنان" در نهضت مشروطیت و سیر تلاشهای زنان در کسب حقوق مختلف اجتماعی، سیاسی و فرهنگی خویش. نویسنده علاوه بر معرفی برخی از این انجمنها به خط مشی، عملکرد، میزان و نحوه حضور در تحولات سیاسی و اجتماعی مشروطه این انجمنها اشاره کرده است. همچنین نام گروهی از رهبران و عقاید آنها و دستاوردهای این انجمنها در زمینه حقوق زنان مانند: حق رای، تعدد زوجات، تعلیم و تربیت و مشارکتهای سیاسی و اجتماعی دیگر را برشمارد. کتاب متشکل از سه فصل است و در بازار کمی سخت پیدا میشود.
تنبیه الامه و تنزیه المله/ آیت الله محمدحسین نائینی/ جواد ورعی/ بوستان کتاب
در این کتاب که در اصل رسالهای کوتاه و تاثیرگذار از یکی از مراجع شهیر حوزه در دوره مشروطه است، اصول و ارکان حکومت بر پایه دین و شریعت اسلام شرح و تبیین شده است. کتاب حاضر با انگیزه پاسخ گویی به شبهات مخالفان مشروطه در پنج فصل سامان یافته است. حقیقت سلطنت نزد ادیان و عقلا، تحدید سلطنت در عصر غیبت، مشروطه و تحدید سلطنت، پاسخ به شبهات و مغالطات و صحت و مشروعیت مداخله نمایندگان مجلس و شرایط و وظایف آنان از دید مرجعیت شیعه نگاشتته شده است. مولف کتاب خود مینویسد: پس از اعلان مشروطیت در ایران، او [نائینی] را بزرگترین حامیان مشروطه شمردهاند که با تالیف کتاب مشهور "تنبیه الامه و تنزیه المله" مورد تایید رهبران مشروطه آخوند ملامحمدکاظم خراسانی و ملاعبدالله مازندرانی قرار گرفت، سهم وافری در این نهضت ایفا کرد. تالیف این اثر در شرایط دشوار آن روز، در میان مسلمانان پشتوانهای نظری برای جنبش مشروطه به شمار میآمد. بوستان کتاب این کتاب را با تصحیح جواد ورعی به بازار فرستاده است. خرید الکترونیک از سایت ناشر پیشنهاد خوبی به نظر میرسد.
اندیشه سبز، زندگی سرخ: زمان و زندگی شیخ فضلالله نوری/علی ابوالحسنی/ عبرت
اگر در میان رجال مشروطه شیخی منصوروار بر دار میشود و چنان تلاءلویی دارد که امروز هم رمق چشمان ماست، در میان محققان محترم تاریخ مشروطه هم فقط یک علی ابوالحسنی منذر داریم که در این برش تاریخ معاصر ممحض و متمرکز است. قلم توانمند این مجتهد اندیشمند، تاکنون 9 عنوان کتاب در همین زمینه به رشته تحریر درآورده است که نقطه مشترک تمام آنها صداقت و ظرافت در تحلیل این رویداد است. سند شناسی و نوآوریهای ابوالحسنی وجه تمایز او با دیگر همتایانش محسوب میشود و الغرض محقق برگزیده این لیست است که میتوان تضمین کرد به او رسیدن یعنی به حق مطلب این ماجری پرابهام و رازآلود رسیدن! نشر عبرت ناشر تخصصی آثار اوست که از مراکز پخش کتابهای موسسه "تاریخ معاصر ایران" هم قابل ابتیاع است. پایدارى تا پاى دار، دیدهبان بیدار، آخرین آواز قو، خانه بر دامنه آتشفشان و شیخ ابراهیم زنجانی نام کتابهای او با مشروطیت است.
تاریخ انقلاب مشروطیت ایران/ حسن تقیزاده / نشر فردوس
اثر حاضر در بردارنده مجموعهای از سخنان، نوشتهها و دیدگاههای "سیدحسن تقیزاده" درباره چرایی و چگونگی انقلاب مشروطیت ایران است. این کتاب 336 صفحهای به اهتمام عزیزالله علیزاده و با مقدمهای شامل خلاصه زندگینامه، مناصب، مهمترین اقدامات و روزشمار زندگی سیدحسن تقیزاده به انضمام اشاره به علل بروز انقلاب مشروطیت و متن فرمان مشروطیت آغاز میشود. آنگاه دیباچهای از تقیزاده درباره مجموعه مطالب این کتاب گنجانده شده و سپس سه خطابه از وی با عنوان "تاریخ اوایل انقلاب مشروطیت" آمده است. و البته در ادامه سوالات حضار و جوابهای تقیزاده درج گردیده است. در این کتاب همچنین 13 مطلب مرتبط با موضوع "انقلاب مشروطه" گرد آمده است. از تقیزادهای که در دوره ی اول زندگی خود یک طلبه ایرانی بود، در دوره دوم چنان غربزده شد که میخواست ایرانی سر تا پا در کلاه فرنگی برود و در دوره سوم حیاتش با چرخشی 180 درجهای بر پوچی مبانی اومانیسم غربی اشارات و تاکیدات صریح و کمتر دیده شدهای دارد "تاریخ مجلس شورای ملی ایران" هم منتشر شده است.
انقلاب مشروطه ایران به روایت اسناد وزارت امور خارجه انگلیس/ روحالله رضاسلطانی/ مازیار معین
اثر حاضر مجموعهای است از اسناد انتشار یافته دولت انگلستان که حاصل گزارشهای ماموران سیاسی آن کشور در دوران مشروطیت ایران است. این اسناد که سالهای سال در گاو صندوق وزارت امور خارجه انگلیس نگهداری میشد، وقایع سالهای 24 تا 31 (1906- 1913م) را روایت میکند اسناد این مجموعه نخستین بار در سال 1331ه ق به دستور سردار اسعد بختیاری به فارسی ترجمه و چاپ شد. در ابتدای اسناد هر سال، تقویم تطبیقی روزهای سال قمری و میلادی به صورت جدول آمده است. کتاب با شمار فراوانی عکس تاریخی از رجال، حوادث و اسناد همراه شده و با "نامنامه" به پایان میرسد. یک منبع 820 صفحهای کامل برای یک کتابخانه تاریخ معاصر.
انقلاب مشروطیت ایران/ ادوارد گرانویل براون / مهری قزوینی/ کویر
کتاب حاضر مشتمل بر یازده فصل است که در هر فصل یکی از ابعاد مختلف تاریخ قاجار, به ویژه "انقلاب مشروطه "از دیدگاه یک مستشرق انگلیسی بحث و بررسی شده است. سید جمالالدین، امتیاز تنباکو، ترور ناصرالدین شاه، اعطای مشروطیت توسط مظفرالدین شاه، محمدعلی شاه و مشروطیت، کودتای 23ژوئن 1908و انهدام نخستین مجلس، دفاع تبریز، سقوط تبریز و قیام ایالات، پیروزی ملیون و کنارهگیری محمدعلی شاه و اعاده مشروطیت، جلوس احمدشاه و دعوت از مجلس دوم بخشهای این کتاب را تشکیل میدهند. آقای براون که از مستشرقان خوش نام دوران مشروطه هم هست، در کتاب دیگری به نام "یک سال در میان ایرانیان ـ نشر ماه ریز ـ هم اطلاعاتی در باب احوال اجتماعی و اخلاقی و فرهنگی ایرانیان سالهای مشروطیت به دست داده است. او از حامیان سرسخت انقلاب مشروطه و مشروطهخواهان بوده و از منتقدین سرسخت سیاستهای استبدادی قاجار و حتی دولت انگلیس بوده است.
بنیاد فلسفه سیاسی در ایران (عصر مشروطیت)/ موسی نجفی/ مرکز نشر دانشگاهی
موسی نجفی دارای دکترای علوم سیاسی است ولی در حوزه تحقیقات بیشتر نمودی تاریخپژوهانه داشته است. او این روزها رئیس پژوهشکده اندیشه سیاسی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی است و با موسسه تاریخ معاصر ایران همکاریهای تنگاتنگی داشته و دارد. نکته جالب در آثار آقای نجفی، دفاع استراتژیک علمی از انقلاب اسلامی ایران است. او در میان اندیشمندان به دفاع از تئوری "هویت ملی ایرانیان" هم شهره است. نویسنده در این کتاب، اندیشه سیاسی دهه نخست مشروطیت (1324ـ 1334هـ.ق) را بر اساس کتابها و رسالههای به جای مانده از نویسندگان آن عصر بررسی کرده است. به نظر وی، سومین دهه قرن حاضر به لحاظ نظری و نشان دادن درجه انتزاع و رشد و خودآگاهی ملی و حمیّت اسلامی از ادوار درخشان و شاید کم نظیر سدههای اخیر ایران است. و اهمیت بررسی اندیشه سیاسی این دوره در همین امر خلاصه میشود. نویسنده برای مطالعه اندیشه سیاسی ـ و در این جا اندیشه سیاسی عصر مشروطیت ـ مباحث مربوط به آن را در چهارقسمت (منابع, روش شناسی, فلسفه تاریخ و ساخت آن) طبقه بندی می کند خلاصه نظرگاه او دراین کتاب را در این مصاحبه میتوانید بخوانید.
رسائل مشروطیت/ به اهتمام غلامحسین زرگرینژاد/ کویر
در مجموعه حاضر که جزء اولین منابع اندیشه سیاسی در تاریخ ایران است، هجده رساله سیاسی از علمای عصر مشروطه، تصحیح و به چاپ رسیده است. در کتاب دکتر زرگرینژاد معنی و شرح لغات دشوار و اصطلاحات فنی فقهی و کلامی در پانوشتها آمده است. در مدخل کتاب هم به منظور ارائه دریافتی روشن از مهمترین مباحث مطروحه در تمام رسائل ـ و تبیین تفکر اصلی موجود در دو دسته رسائل مشروعهخواه و مشروطهطلب ـ مصحح کتاب، سیر تاریخی و موضعگیری دو جریان "مشروعهخواه" و "مشروطهطلب" را براساس رسالههای یاد شده باز نموده است. در ابتدای هر رساله نیز طی مقدمهای کوتاه، عمدهترین مباحث و مشخصات آن متن به اختصار توضیح داده شده است. شایان ذکر است به تازگی جلد دوم این کتاب که شامل رسائل سیاسون مشروطه است، از سوی نشر کویر به پیشخوان کتابفروشیها آمده که مکمل کار قبلی و بهترین منبع کتابخانهای مشروطهپژوهی است.
تاریخ بیداری ایرانیان/ محمد بن علی ناظم الاسلام کرمانی/ امیرکبیر
این کتاب از ویژگیهای چندی برخوردار است. از جمله شامل اخبار و اطلاعات دست اولی است که از مذاکرات و گفت و گوهای سیاسی رهبران مشروطه تهران (به ویژه سید محمد طباطبایی) به دست میدهد. ناظم الاسلام سالها نظامت "مدرسه اسلام "را که طباطبایی موسس آن بود، بر عهده داشت و در جریان نهضت نیز یکی از نزدیکان و محارم طباطبایی بود. میگویند اطلاعاتی که ناظم الاسلام از نحوه تفکر سیاسی رهبران مشروطه ذکر میکند در واقع جهت حرکت جریان مشروطه را مشخص میسازد. دراین کتاب وقایع و جریانات تاریخی معطوف به افراد مورد بررسی قرار گرفته است. بخش اعظم کتاب به حالات و موضعگیریهای میرزا تقی خان امیر نظام اتابک اول، سیدجمال الدین اسد آبادی، ناصر الدین شاه، مظفرالدین شاه، میرزا ملکم خان، امیر اعظم و نیز واقعه رژی، تلگراف اول و ثانی میرزای شیرازی به ناصرالدین شاه، واقعه مسجد شاه یا هجرت صغری، واقعه مشهد رضوی، عریضه آقای طباطبایی به مظفرالدین شاه، واقعه تحصن در سفارتخانه و عریضه ملت به مظفرالدین شاه با اسناد و تصاویری چند از شخصیتهای موجود در کتاب همراه شده است.
اعلام بیزاری علما و بزرگان کشور از نظام مشروطه و مخالفت با بازگشایی مجلس و پاسخ شاه
تاریخ بیست ساله ایران (مقدمات تغییر سلطنت) /حسین مکی/ نشر علمی
جلد دوم مجموعه هشت جلدی "تاریخ بیست ساله ایران "با عنوان "مقدمات تغییر سلطنت "ـ پس از انتشار در روزنامه مهر ـ برای نخستین بار در سال 1324به شکل مستقل چاپ و انتشار یافت. این جلد اوضاع سیاسی ایران از بهمن 1300ش تا آغاز سال 1303ش و واقعه جمهوری و مقدمات سلطنت سردار سپه را شامل شده و وقایع کابینه دوم مشیرالدوله، مسافرت احمدشاه به اروپا، کابینه دوم قوامالسلطنه، کابینه مستوفی الممالک، آخرین کابینه مشیرالدوله و اولین کابینه سردار سپه را در برمیگیرد. این جلد در دو بخش اصلی سامان یافته است. بخش اول با عنوان "حکومتهای مشروطه "از چهار فصل تشکیل شده است. مرحوم حسین مکی هم از آن نوادر ناشناخته تاریخ معاصر است. صداقت او ضرب المثل مورخین روزگار ماست.
بستنشینی مشروطهخواهان در سفارت انگلیس/رسول جعفریان/نشر تاریخ معاصر ایران
رسول جعفریان روحانی نکتهسنجی است. او تاریخ را به شکل انتقادی و با اتکا به اسناد دست اول بررسی میکند. نگاه او به تاریخ هم به صورت بررسی جزئیات است و از همین روست که در کتابهای خود غالبا از کلی گویی و آسمان ریسمان کردن پرهیز میکند. او این روزها به هیچ خبرنگاری وقت نمیدهد ولی با برخی از رسانههای روشنفکری رابطه تنگاتنگی دارد. این کتاب پخش ضعیفی دارد ولی اگر مقالات تاریخی او را خوانده باشید، در موضوع مشروطه هم این کتاب او را یکی از دقیقترین کارها خواهید یافت.
تاریخ مشروطه ایران/ احمد کسروی/ صدای معاصر
این کتاب علیرغم همهی حرف و حدیثهایی که دارد، یکی از منابع مهم درباره انقلاب مشروطیت است. نشر صدای معاصر "تاریخ مشروطه" را به همت "روح الله رضا سلطانی" و با مقدمهای از "رحیم رضازاده ملک" درباره شخصیت و عملکرد "سیدحسن تقیزاده" با استناد به نوشتههای کسروی و مجموعهای از اسناد دیگر به چاپ رسانده است. کسروی کوشیده است تا دیدهها و شنیدههای مسقیم خویش بازگو کند. وی در این کتاب و در نقل حوادث و رویدادهای پایتخت، از کتاب "تاریخ بیداری ایرانیان" ناظمالاسلام کرمانی سود جسته و بهرغم شرح دقیق رخدادهای تبریز، رویدادهای تهران را بدون ذکر جزئیات حوادث نقل کرده است. کتاب از سه بخش (جلد) و پانزده گفتار تشکیل شده و با عکسهای متعددی از شخصیتها و نیروهای دخیل در انقلاب مشروطه همراه شده و با فهرست اعلام به پایان میرسد. بیش از بیست و دو چاپ خورده است و غیر از نشر "صدای معاصر" از سوی موسسه انتشارات امیرکبیر و یک دو ناشر ناشناخته هم راهی بازار شده است. باید اضافه کنیم که ناشر اصلی "تاریخ مشروطه" کسروی برای کامل کردن این کتاب، رساله دیگر این روشنفکر لائیک با عنوان "تاریخ هیجده ساله آذربایجان" را هم به دست چاپ سپرده که به نوعی بازمانده تاریخ مشروطه ایران است. در این کتاب هم روایت مستندی از رویدادهای بعد از انقلاب مشروطیت ایران را با محوریت قیام تبریز و جریانات پس از آن (در چهار بخش و هشتاد و سه گفتار) تدوین شده است.
تشیع و مشروطیت در ایران و نقش ایرانیان مقیم عراق/ عبدالهادی حائری/ امیرکبیر
هدف اصلی نویسنده در این کتاب آن است که واکنش رهبران مذهبی را در برابر انقلاب مشروطیت, چه از نظر درگیری عملی و چه از حیث کمکهای فکری آنان در انقلاب ـ در چارچوب فعالیتهای مشروطهخواهی و نوشتههای سیاسی مرحوم "میرزا محمدحسین نائینی "( 1277ـ 1355ق) ـ پژوهش و بررسی نماید. نویسنده معتقد است "اگر علما انقلاب مشروطه را تایید نمیکردند مسلما در نطفه خفه میشد و نقش موثر علما آشکارتر از آن است که جای بحثی در مورد نفوذ نوشتهها و سخنرانیهای آنان وجود داشته باشد. از این رو نگارنده میکوشد به این پرسش مهم پاسخ گوید: «علما درباره مشروطهگری چه گفتند و چگونه آنان کوشش کردند که مشروطیت را در کشور اسلامی ایران به رژیم مشروع و قانونی اعلام کنند؟» مولف با توجه به این که تفسیر میرزا محمدحسین نائینی را از همه نوشتههای علمای هم عصر او منظمتر و محکمتر میداند، در این کتاب توجه نقادانه ویژهای به اندیشههای سیاسی او افکنده است. در نظرگاه حائری، تئوری "مشروطیت نائینی" به ویژه از این نظر اهمیت دارد که نماینده اندیشههای مشروطهخواهی علمای طراز اول مذهبی است که انقلاب مشروطیت ایران را رهبری کردند. کتاب با دیباچهای درباره موضوع و قلمرو محتوای مشروطیت و بررسی منابع آغاز میشود و از شش فصل تشکیل شده است.
حکایت پای دار/محسن مومنی شریف/ کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان
این کتاب شرح سرگذشت تاریخی شیخ فضلالله نوری است که برای گروه سنی "ه" روایت شده است. نویسنده زندگینامه و حوادث مهم زندگی و اقدامات شیخ فضلالله را در بستر رویدادهای تاریخی و به توالی زمانی پیگیری کرده است. در بخش اول دوران کودکی و آغاز طلبگی شیخ در "بلده"، ادامه تحصیل در مدارس علمیه تهران، عزیمت به عتبات عالیات، اقامت در نجف و سپس سامرا، شاگردی میرزای شیرازی و بازگشت به ایران و در بخش دوم دوران بازگشت شیخ به ایران و مشارکت در تحولات اجتماعی مردم تهران به ویژه در رابطه با واقعه رژی بازگو شده است. این بخش با ترور ناصرالدین شاه به پایان میرسد تا در بخش سوم نقش شیخ فضلالله نوری در حوادث انقلاب مشروطه و پیروزی آن روایت شود. در آخرین فصل هم دیدگاه شیخ درباره مشروطه، استبداد صغیر، فتح تهران توسط مشروطه خواهان و اعدام شیخ فضلالله نوری ذکر گردیده است. کتاب با عکسهایی از رجال سیاسی و تاریخی عصر قاجار و مشروطه همراه است و بنا به اطلاع ما، مومنی شریف برای نوشتن آن تنها به منابع کتابخانهای اکتفا ننموده و به جستجو و تحقیق میدانی هم پرداخته است.
مشروطهی ایرانی/ ماشاالله آجودانی/ اختران
نهضت مشروطه و مفاهیم اساسی مرتبط با آن، به ویژه مقولاتی چون ولایت فقیه تلقی شیعه از حکومت، مفاهیم ملت و دولت، نوع ارتباط آنها با یک دیگر و مفهوم جدید ملت,،همچنین نقش و تاثیر اندیشه ها و آثار روشنفکران عصر قاجار ـ بخصوص دوره ناصری و دوران مشروطه ـ مانند مشیرالدوله، مستشارالدوله، رشدیه، امین الدوله، میرزا ملکم خان، آخوندزاده، میرزا آقاخان کرمانی و دیگران در روند تحولات و ایجاد گسترش و یا تغییر مفاهیم اساسی پیش گفته، موضوع کتاب حاضر را تشکیل می دهند. از سوی چون موضوع مشروطیت در اساس به حکومت و شیوه حکومت مربوط میشود، ناگزیر بخش مهمی از این کتاب به بحث درباره حکومت و مهمتر از آن به بحث درباره تلقی شیعه از حکومت اختصاص یافته است. مباحث کتاب در دو فصل اصلی سازمان یافته است. در نخستین فصل با عنوان قدرت و حکومت، ساختار دو قدرت مسلط سیاسی و اجتماعی جامعه ایران در دوره قاجار به صورت مفصل بررسی شده است. در این فصل از چگونگی گسترش قدرت روحانیون در این دوره و نقشی که براساس همین قدرت در مشروطیت ایران ایفا کردند، سخن به میان آمده است. فصل دوم که "از دفتر روشنفکری" نام گرفته است به سرنوشت پر تناقض روشنفکران مشروطهخواه و سرنوشت آزادی در ایران میپردازد. هر دو فصل بر وقایعی پرتو میافکنند که عمدتا در بیست و پنج سال آخر سلطنت ناصرالدین شاه و پس از آن تا تشکیل مجلس دوم ملی، رخ داده است. کتاب با یادداشتهای مفصل نویسنده و نمایه اسامی به پایان میرسد.
مقدمه فکری نهضت مشروطیت/علی اکبر ولایتی/ دفتر نشر فرهنگ اسلامی
از منظر نویسنده, ریشههای اصلی نهضت مشروطیت عبارتاند از: استبداد ستیزی، سلطه بیگانه ستیزی، عدالتخواهی و ترقیخواهی. همین نگرش سبب شده است که نویسنده در فصل اول زمینههای فکری پیش از مشروطیت را بررسی کند .او در این فصل، حکومت صفویان و مسخ فرهنگ پویای تشیع سرخ, نفوذ فراماسونری در دستگاه حکومتی قاجار، تغییر و اصلاح خط, شکست از روسیه و آثار و تبعات این شکست را تحلیل میکند. فصل دوم تبیین مقدمات و زمینههای فکری مشروطیت است. نویسنده میکوشد تا در این فصل ریشههای غربزدگی پیشتازان روشنفکری را بیابد؛ از این رو به اندیشههای طالب اوف، میرزا ملکم خان، میرزا حسینخان سپهسالار، امینالدوله، میرزا آقا خان کرمانی و شیخ احمد روحی و میرزا علیمحمد باب، بیشتر توجه میکند. آخرین مبحث کتاب، "تفاهم انگلیس و روسیه برای روی کار آوردن رضاخان "نام دارد .همه آن مباحث، تمهیدی است تا نویسنده کودتای رضاخانی و عواقب و نتایج آن را بیان کند. آقای دکتر در همین زمینه کتاب دیگری با نام "تاریخ روابط خارجی ایران در دوره اول مشروطه" دارند که انتشارت وزارت امور خارجه منتشرش کرده است.
