اختصاصی از مکه مکرمه

... واقعه‌ی آسمانی و بسیار پر اهمیت غدیر از جهات گوناگون و ابعاد مختلفی قابل بررسی و تأمل است. اما به نظر می‌رسد آنچه مقدم بر همه‌ی ابعاد باید مورد توجه قرار بگیرد، آن است که غدیر قبل از آنکه محلّی برای اعلام ولایت و وصایت امیرالمؤمنین(ع) باشد، محلی برای تجلی ولایت اعظم رسول خدا(ص) بود. به عبارتی دیگر غدیر مهم‌ترین موقعِ محکِ اطاعت‌پذیری مردم، نسبت به ولایت پیامبر(ص) بود، تا پذیرش ولایت علی ابن ابی‌طالب(ع).

اگر بخواهیم در غدیر به غربت وصی پیامبر(ص) نگاه کنیم، باید پیش از آن به غربت خود پیامبر(ص) بنگریم. غربتی که ناشی از نتیجه‌ی آن امتحان بزرگ بود. در واقع باید بگوییم غدیر اساساً زمان اوج غربت ولایت پیامبر(ص) بود، قبل از آن‌که آغاز غریبی امیرالمؤمنین(ع) باشد.

مهمترین سند این سخن همان کلام محوری رسول خدا(ص) در سخنرانی غدیر است که فرمود: «مَن کُنتُ مُولاهُ فهذا عَلی مُولاه» ابتدا بر ولایت خود تأکید می‌فرماید و سپس به ولایت علی(ع) تصریح می‌کند. لازمه‌ی این معنا آن است که: هر که ولایت رسول خدا(ص) را نپذیرفته باشد، طبیعتاً ولایت علی(ع) را هم نخواهد پذیرفت.
با کلمه‌ی «مَن کُنتُ مولاه» در واقع ابتدا رسول‌خدا(ص) از مردم پرسیدند، چه کسی مرا به مولایی قبول دارد؟ چه کسی است که بر شما از خودتان به خودتان حق‌دارتر است؟ اولا دعوا بر سر همین موضوع بود و اتّفاقاً بر سر همین موضوع هم باقی ماند، یعنی ولایت رسول‌خدا(ص).



خدای متعال به جای آنکه خود با آیه‌ای در قرآن به معرفی صریح ولایت و وصایت امیرالمؤمنین(ع) بپردازد، کار معرفی علی(ع) را به پیامبرش(ص) واگذار می‌کند. درست است که پیامبر(ص) آنچه را بر زبان جاری می‌کند همه به دستور خداوند متعال است. چرا که فرمود: «ما ینطِقُ عَنِ الهَوی اِن هُوَ وَحی یوحی». امّا گاهی اوامر خدا صریحاً در آیات قرآن آمده است و پیامبر(ص) آن را برای مردم قرائت می‌کند و در نهایت آن را شرح می‌دهد، و گاهی اوامر الهی باید از طریق بیان مبارک رسول‌الله(ص) به مردم برسد؛ و مردم از او بشنوند مانند آن‌چه در جزئیات بعضی از احکام، و مصادیق برخی دیگر از اوامر الهی این‌‌چنین عمل می‌شد. و مردم هم عموماً با چنین رویه‌ای آشنا بودند.

در واقع خداوند به رسول خود اینگونه دستور داده است که چون بر مردم واجب است که امر تو را اطاعت کنند و چون اطاعت امر تو همان اطاعت امر من است، پس تو به آنها امر کن که ولایت علی ابن ابیطالب(ع) را بپذیرند.
پس عید غدیر روز ولایت دو امام است. یکی امامت و ولایت اعظم نبی مکرم اسلام(ص) که در اوج خود به منصه‌ی ظهور رسید؛ و دیگری امامت امیرالمؤمنین(ع) که به همه‌ی مردم اعلام شد. در حقیقت ما عید غدیر را به دو دلیل جشن می‌گیریم. یکی عالی‌ترین تجلی ولایت رسول‌الله(ص) و دیگری فراگیرترین اعلام رسمی ولایت علی ولی‌الله(ع).

ولایت رسول الله اعظم(ص)
ممکن است تعبیر ولایت رسول‌خدا(ص) تا حدودی ناآشنا به نظر برسد. چون معمولاً مفهوم ولایت برای مؤمنان، یادآور معنای ولایت امامان معصوم(ع) است. ولی می‌دانیم پیامبران الهی عموماً و خاتم النبیین خصوصاً از مقام امامت هم برخوردار بوده‌اند. آنجا که خداوند متعال می‌فرماید: «مَا اَرسَلنَا مِن رَسُولٍ اِلّا لِیطاعَ بِاِذنِ اللهِ» اشاره به همین مقام ولایت دارد. و وقتی بارها به اطاعت آخرین رسولش در کنار اطاعت خودش امر می‌کند و می‌فرماید «اَطیعُوا اللهَ وَ اَطِیعُوا الرَّسُولَ» به ولایت رسول‌الله(ص) مستقلاً تصریح دارد.

همچنانکه پیامبر گرامی(ص) نیز قبل از بیان حکم ولایت علی ابن ابی طالب(ع)، به امر ولایت خود تصریح فرمودند: «یَا أَیُّهَا النَّاسُ مَنْ وَلِیُّکُمْ وَ أَوْلَی بِکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ فَقَالُوا اللَّهُ وَ رَسُولُهُ فَقَالَ مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلَاهُ اللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالَاهُ وَ عَادِ مَنْ عَادَاهُ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ ...»
معنای ولایت رسول‌خدا(ص) این است که او می‌تواند به ما فرمان بدهد. و لزوم تبعیت از فرمان او برای ما به اندازه‌ی ضرورت اطاعت از خداوند متعال است. او صاحب اختیار ماست و اداره‌ی امور زندگی ما _ آحاد امت اسلام _ در اختیار او قرار داده شده است. پس او می‌تواند برای بعد از خود امامی منصوب نماید؛ حتی اگر خدا صریحا به او نفرموده باشد این کار را انجام بده و یا چه کسی را منصوب کن. اگر چه در واقعه‌ی غدیر آنچه اعلام شد؛ طبق دستور مؤکد و مشخص خداوند متعال بود و این مطلب را بارها پیامبر اکرم(ص) تصریح فرمودند.

تأکید قرآن بر ولایت پیامبر است یا جانشینان او؟
سبب شهرت این آیه‌ی کریمه‌ی قرآن «یا اَیهَا الَّذینَ امَنُوا اَطیعُوا اللهَ وَ أَطیعُوا الرَّسُولَ وَ اُولِی الاَمرِ مِنکُم» در بین مؤمنان به ولایت امامان معصوم(ع)، بیشتر وجود لفظ «اُولی الأمر» است؛ و توجه ما بیشتر معطوف به دلالت آیه بر ولایت اولی‌الامر و تعیین مصداق آن در کلمات رسول خدا(ص) است؛ که در جای خود امر لازمی است. اما ذیل این کریمه باید پیش از پرداختن به لزوم اطاعت از اولی الامر، به اطاعت از رسول خدا(ص) توجه شود.

در این آیه‌ی قرآن کلمه‌ی «أَطِیعُوا» دو بار تکرار شده؛ یک بار پیش ازکلمه‌ی مقدس «الله» و بار دیگر پیش از کلمه‌ی مبارک «الرَّسُول». با اینکه ممکن بود با یکبار گفتن «اطیعوا» کلمه‌ی رسول را به خدا عطف نمود. همچنانکه در جمله‌ی بعدی کلمه‌ی اولی‌الامر به رسول عطف شده است. و حتی ممکن بود هر سه کلمه پس از یکبار اطیعوا پشت سرهم بیایند و بر یکدیگر عطف شوند.

اما اینکه یک بار فرموده است که از خدا اطاعت کنید و دوباره فرموده است از رسول اطاعت کنید، نشانه‌ی تأکید ویژه‌ی خداوند متعال بر اطاعت رسول است. و نشان می‌دهد اطاعت رسول خدا(ص) آنچنان هم در میان مردم بی‌مسئله نیست.

گویا خداوند متعال به مردم می‌گوید؛ رسول من حرفهایی برای شما دارد که صریحا در قرآن کریم نیامده است و مستقیما امر من محسوب نمی‌شود؛ اما از آنجا که او از روی هوا حرف نمی‌زند بلکه هر سخنی می‌گوید عین وحی است «مَا ینطِقُ عَنِ الهَوَی، إن هُوَ اِلّا وَحی یوُحَی» اوامر او مانند اوامر من واجب‌الاطاعه است. پس تأکید قرآن کریم در این آیه بر توجه نمودن به اطاعت از رسول است. واقعیت هم همین است؛ اگر از رسول خدا اطاعت کامل می‌کردند دیگر دعوایی بر سر اطاعت از اولی‌الامر و تعیین مصادیق آن و پنهان نمودن اوامر صریح رسول گرامی(ص) باقی نمی‌ماند.

پس آنچه که در روز غدیر غریب ماند، ولایت امیرالمؤمنین(ع) نبود، بلکه قبل از آن و مهم‌تر از آن ولایت رسول خدا(ص) بود. و این امری بود که با کمال تأسف باید گفت قبل از آن هم سابقه داشت و بی‌سابقه نبود. کسانی که در عصر حضور و حاکمیت پیامبر(ص) و هنگام صدور فرامین او صریحاً از او می‌پرسیدند: این فرمان خداست یا فرمان خودت، پیداست بعد از او با فرمان‌هایش چه می‌کنند.

جا دارد برای اثبات غربت ولایی رسول ‌خدا(ص) به آیه‌ای از قرآن نگاه کنیم: «وَ إِذا قیلَ لَهُم تَعالَوا إِلی ما أَنزَلَ اللهُ وَ اِلی الرَّسُولِ رَأَیتَ المُنافِقینَ یصُدُّونَ عَنکَ صُدُوداً» یعنی: «هنگامی که به آنها گفته می‌شود به سوی آنچه خداوند نازل کرده و به سوی پیامبر(ص) بیایید؛ منافقین را می‌بینی که از تو اعراض می‌کنند». اینکه چرا از ما انزل الله هر چند به ظاهر اعراض نمی‌کنند؛ ولی از اطاعت از رسول اعراض می‌کنند موضوع جالب توجه و مهمی است.
بیماری و مرض منافق، این است که می‌گوید ما با کتاب خدا مشکلی نداریم بلکه با حرف رسول‌خدا(ص) مشکل داریم. در نتیجه بر سر راه ما انزل الله سدّ ایجاد نمی‌کند و حتی شاید مردم را دعوت به قرآن خواندن هم می‌نماید؛ ولی به فرمایش قرآن از اطاعت پیامبر(ص) ایجاد سر باز می‌زنند...