با این حال بارها شاهد بوده ایم که برخى مدعى مى شوند که زبان کامل در کشور آنها تکلم مى شود. قرن نوزدهم جرج فیلیپ ادعا کرد که هیچ زبان دیگرى به جز آلمانى کامل نیست، حتى هایدگر گفت که آدمى تنها مى تواند به آلمانى و با تخفیف به زبان یونانى آن هم فقط در حوزه فلسفه حرف بزند. حتى آنتوان دوریوارل درباره زبان فرانسه گفته بود تنها زبانى که در آن به خرد انسانى ارج نهاده مى شود، فرانسه است و این زبان تنها زبان با منطق و اصول جهان است.
درباره جویس مى گویند که او عاشق دانته بود و تا پایان عمرش از او به عنوان یک اسطوره یاد مى کرد. در این نقل قول ها تنها از کمدى الهى نام برده شده است. اما من معتقدم او به دیگر آثار این نویسنده هم رجوع کرده است و حتى نظرات دانته را درباره ریشه زبان قبول داشت. به نظرم جویس در نظرات دانته درباره ریشه هاى زبان کشفیات تازه اى داشت.

جویس پرمدعاى جوان در همان سال هاى اول با تکیه بر آراى دانته بود که به قدرت نوآورى در عرصه زبان دست پیدا مى کند. او مى خواست ثابت کند که زبان یک موهبت خدادادى نیست بلکه ضرورت ویژه اى دارد و باید ریشه هایش را کشف کرد و همین نکته ثابت مى کند که او به ریشه هاى اندیشه دانته دست یافته بود و گام هایش را بر گرد جهان بینى دانته نهاده بود. با این حال تلاش و کنکاش درباره دانته درست مثل چیزهاى دیگر راهى بود براى رسیدن به ریشه هاى ماقبل عصر بابل. به نظرم مى توانیم گوناگونى زبان ها را به راحتى پذیرفت، همان طور که دانته با آن کنار آمد. با این حال زبان کامل قبل از هرچیز باید قابل درک باشد. جویس که در پروسه پیشرفت اش در این عرصه از کنکاش درباره آکینوس به خلق سوگ فینگانز رسیده بود، به این نکته کاملاً واقف بود و این شاید مهم ترین نکته اى باشد که جویس را وادار به خلق اولیس کرد؛ یعنى رسیدن به چند زبانى.

در اوایل قرن هفدهم، دایرة المعارفى درباره دستور زبان منتشر شد که به بررسى زبان شاعران پرداخته بود که این مسأله را بررسى مى کرد. باید بگویم که همزمان با مطرح شدن نظریه دانته، فیلسوف دیگرى به نام آبراهم ابالفیا نیز نظریه مشابهى را مطرح کرده بود. او معتقد بود خداوند زبان خاصى را به آدم نبخشیده است، بلکه تنها راه و روش را به او نشان داده است. دستور زبان که در عصر بابلیان از میان رفته است، اما قوم یهود آن را حفظ کرده اند و بدین ترتیب زبان عبرى شکل گرفته است. ابولفیا معتقد بود عبرى زبانى نیست که از تلفیق چند زبان شکل گرفته باشد، بلکه خود ساختار جدیدى داشت.
برایم سؤالى مطرح است و اینکه جویس چه قدر به این کنکاش هاى قدیمى واقف بود؟
حتى هرگز در مکاشفه اى که با آثار جویس داشتم اشاره اى به یک دستورالعمل درباره زبان ندیدم. اما نشانه هایى وجود دارد، درست مثل حضور جیمز جویس در سخنرانى جان.اف.تایلر براى دانشجویان رشته وکالت که یازدهم اکتبر 1901 برگزار شد. این سخنرانى درباره زبان هاى یک جامعه و نحوه ارتباط برقرار کردن بود. تایلر در این سخنرانى به ستایش زبان ایرلندى مى پرداخت و در عین حال معتقد بود این حق طبیعى مردم ایرلند براى حرف زدن به زبان ایرلندى است . همانطور که حق یهودیان است که از زبان عبرى استفاده کنند و اینکه ریشه هاى همه این زبان ها یکى است. جویس با اتکا به این نظریه بخش هایى از اولیس را خلق کرده است و این نگاه بیش از همه در رابطه بلوم و استفان نمود پیدا مى کند.

با این حال در تمام پژوهش هایى که تا امروز درباره جویس صورت گرفته است، هرگز اشاره اى به آشنایى جویس با آداب و سنن قرون وسطى در ایرلند نشده است. اما یک بار طى سخنرانى که در سال 1907 در دانشگاه تریستا تحت عنوان «جزیره فرشته ها و قصه ها» داشت، زبان ایرلندى را زبان ریشه دار در تاریخ دانسته بود و گفته بود این زبان هم خانواده و نشأت گرفته از زبان فنیقى هاست. همین مسأله ثابت مى کند که او اشراف کاملى به تاریخ نداشت. به هر حال جویس در دانشگاه فلسفه، انگلیسى، فرانسه و منطق خوانده بود؛ نه تاریخ قرون وسطى. گرچه نظرات جویس درباره پیشینه ایرلند چندان دقیق نیست، اما او به قصد دستیابى به زبان تازه اى به کندوکاو در این زبان هاى باستانى مى پرداخت. من مطمئن ام که جویس حتى کتاب کلز را هم مطالعه کرده بود، اثرى که به قول «سر ادوارد سالیوان» با 24 تصویر رنگى جزو عجیب ترین کتاب ها  است. من یقین دارم که جویس تحت تأثیر این اثر قرار گرفته بود.