محمدرضا حدادی / info@ketabnews.com

احسان رضایی نویسنده‌ی همشهری جوان ، در شماره‌ی اخیر این هفته‌نامه طی یادداشتی با عنوان "جنگ، نه صلح" آورده است:

"خیلی چیزها هست که من نمی دانم. عیبی هم ندارد. بعضی چیزها هم هست که ندانستن و نفهمیدن‌شان اذیت‌ام می کند. یکی‌اش این که همیشه از خودم پرسیده‌ام چطور می‌شود که یک نفر، یک آدم، یک نفر دیگر، یک آدم دیگر را، یکی مثل خودش را می کشد. این سؤالی است که خیلی وقت ها ذهنم را مشغول می کند.

پیش خودم همیشه کشتن و خون ریختن را هرچند به حق و درست، چیز عجیبی می دانم. همیشه در ستایش صلح  نوشته ام. همیشه گاندی را و شیوه مبارزه آرام‌اش را ستایش کرده ام. همیشه ... با این حال، وقت هایی هم هست که این قاعده همیشگی، ترک برمی دارد و دوباره همان سؤال می آید سراغم. " آنچه در ذیل آمده است شاید پاسخی به این سئوال باشد.

گاندی و صلح طلبی

مرد لاغری را مجسم کنید که در برابر یک قاضی انگلیسی در هند ایستاده است، و به اتهام "تبلیغ" عدم همکاری با دولت ملکه ویکتوریا در میان هموطنانش، محاکمه می‌شود. مردی که از سال 1920 تا 1935، رهبر معنوی و سیاسی بیش از سیصد میلیون هندی بود.

روزی چهار ساعت با چرخ ریسندگی کندر خشن می‌بافت، به این امید که هموطنانش به "سودیشی" یا خود تولیدی، به جای خریدن محصول دستگاههای بافندگی بریتانیا، که صنعت نساجی هند را ویران کرده بود، روی بیاورند.

همه‌ی مایملک او فقط سه تکه پارچه‌ی خشن بود، دو تا تن‌پوشش و دیگری بسترش. روی زمین می‌خوابید. خوراکش جوز، موز، لیمو، خرما، برنج، و شیر بز بود؛ همه محصولات هند و تولید شده به دست خودش.

گاهی هفته ها چیزی نمی خورد. می گفت: روزه برای جهان درونی همان می کند که چشم برای جهان برونی.

هنگامی که دریافت که نیاز اساسی هند کنترل جمعیت است، به نظریه های مالتوس و تولستوی رو آورد. به "برهمه چاریه" یعنی خودداری از هر گونه میل جنسی. و ریاضت کشی را به حوزه‌ی جنسیت نیز کشاند، و مانند تولستوی خواست که نزدیکی را صرفاً محدود به تولید مثل کند.

" تا هند ملت آزادی نشود... ما حق نداریم زاد و ولد کنیم... . ذره ای هم شک ندارم که متأهلان، اگر خیر کشور را می خواهند و در آرزوی آن هستند که هند ملتی نیرومند و خوشکام شود و مردان و زنانی خوش قد و قامت داشته باشد، خویشتنداری را تمرین خواهند کرد و فعلاً دست از زاد و ولد خواهند کشید"

در جنگ جهانی اول، وفادارانه جانب انگلستان را گرفت، حتی از هندوهایی که به اصل «عدم خشونت» پایبند بودند نیز خواست تا برای دفاع از کیان امپراطوی کشته شوند. و در واقع "نظریه"ی جنگ را ‌آزمود. گاندی که پرورش یافته‌ی دانشگاه لندن بود، در آن زمان با کسانی که در پی استقلال هند بودند موافق نبود؛ معتقد بود که حکومت بریتانیا به طور کلی خوب است، اما رفتارش در هند بد است، درست به این دلیل که تمام اصولی را که در خود بریتانیا رعایت می‌کند، اینجا زیر پا می‌گذارد، و اگر می شد "مردم" انگلیس را به وضع هندیان آگاه ساخت، دیری نخواهد گذشت که هند را به برادری کامل در کشورهای مشترک المنافع بپذیرند. او یقین داشت که چون جنگ تمام شود و بریتانیا فداکاری جانی و مالی هند را در راه امپراطوری قدر بشناسد، دیگر در "اعطای" آزادی به او تردید نخواهد کرد.

اما، وقایع پس از جنگ، بویژه کشتار امریتسار "نظر" او را درباره‌ی جنگ و پادشاهی انگلستان تغییر داد. نشانهایی را که، در موارد گوناگون، از دولتهای بریتانیا گرفته بود برای نایب السلطنه پس فرستاد، و اعلامیه ای برای هندیان صادر کرد که در مقابل حکومت هند به طور فعال به «عدم همکاری آرام» برخیزند. مردم زجر کشیده، خشم فروخورده‌ی سالیان دراز بردگی و حقارت را در پاسخ به این ندا آزاد کردند و آنچنان دربرابر متجاوزان ایستادند که هر لحظه بیم سقوط می‌رفت و البته این انقلاب آنچنان که گاندی فکر می‌کرد، صلح آمیز نبود. گاندی، که سوگند اهیمسا خورده بود، پیام دیگری فرستاد و در آن از مردم تقاضا کرد، از آنجا که «عدم همکاری آرام» به خونریزی و استقرار حکومت "اوباش" منجر شده، بهتر آن است که این نهضت به تعویق افتد. ملت از تصمیم او حیرت کرد؛ چه، خود را در آستانه‌ی پیروزی می‌دید.

نهضت متوقف شد (و او به دست خود، لااقل برای دو دهه استقلال هند را به تاخیر انداخت). حکومت "گاندی" را در مارس 1922 دستگیر کرد و دادستان او را متهم کرد که با نوشته‌هایش مسئول "خشونتی" است که در این بلوا برانگیخته شد. و گاندی که گویی تمام آن سالهای حقارت، منابع و مزارع به غارت رفته، دختران کنیز شده و قتل‌عام مسلحانه‌ی انگلیسیها و حتی کشته‌های جنگ اول را فراموش کرده بود گفت:

"مایلم تمام سرزنشی را که مدعی العموم "فاضل" در زمینه‌ی حوادث بمبئی، مدرس، و چوری چورا بردوش من گذاشته اند بپذیرم. ...من می خواستم از خشونت بپرهیزم. اکنون هم می خواهم از خشونت بپرهیزم. عدم خشونت اولین رکن ایمان من است، و آخرین رکن عقیده‌ی من نیز هست. اما من می بایست راهی را بر می‌گزیدم. یا می‌بایست به نظامی تن می‌دادم که به کشور من این لطمات جبران ناپذیر را وارد آورده است، یا خطر خشم دیوانه وار مردمی را به جان می خریدم که چون حقیقت را از لبان من می فهمیدند قیام می کردند. می‌دانم که مردمم گاه گاه دست به دیوانگیهایی زده اند؛ از این بابت از ته دل متأسفم، و از آن رو اینجا هستم که نه فقط به کیفری سبک، بلکه به شدیدترین مجازاتها تن در دهم.  تقاضای ترحم نمی کنم. تقاضای تخفیف هم نمی کنم. پس، من اینجا هستم که، به خاطر آنچه در قانون "جنایت عمدی" شمرده می‌شود، با خوشحالی تسلیم شدیدترین مجازاتی شوم که مستحق آنم."

و قاضی انگلیسی در نهایت تأسف! او را برای 6 سال به زندان فرستاد.

پس از آزادی تا زمان مرگش – به دست یک هندوی متعصب - از پیروانش خواست که از خشونت بپرهیزند، نه "فقط" به این دلیل که این کار خودکشی است، و هندیان حتی برای دفاع از خود هیچ تفنگی نداشتند؛ بلکه به این دلیل که استبدادی جای استبداد دیگری را می گیرد: "اگر هند به دستاویزهای خشن رو آورد، من علاقه ام را به آزادی آن از دست خواهم داد. زیرا ثمردهی این گونه دستاویزها نه آزادی، بلکه بردگی است."

اگرچه این دو نظریه‌ی اخیر گاندی نیز _ عدم خشونت و کناره گیری از صنعت ؛ بازگشت به زندگی ساده‌ی کشاورزی و صنعت خانگی روستاها _ سربلند از آزمایش بیرون نیامدند ولی او به مدت یک دهه نماد شورش بود؛ و به میلیونها مردم مظلوم هند، "وحدت" بخشید نه "عزت" تا مردانی دیگر با همین "وحدت" و البته با خشونت، مدتی بعد پیر کفتار استعمار را از خاک زرخیز هند بیرون کنند.

می بینید که اگرچه گاندی به "صلح کل" بودن مشهور است اما باز به مجازات دادگاه و خشونت قانونی معتقد است و نیک می‌داند که همه زبان صلح را نمی فهمند.

آیا جنگ مطلقا بد است؟

حال سئوال اینجاست که آیا جنگ مطلقا بد است؟ حتی در مقام دفاع از یک حق و یا در برابر تهاجم و تجاوز؟ مثلا اگر فرد یا ملتی چشم طمع به حقوق دیگران ، مثلا به سرزمین دیگری‏ ‏دوختند ، چشم طمع به ثروت مردمی دوختند و با اینکه تحت تأثیر جاه طلبی‏ و تفوق طلبی و برتری طلبی ادعا کنند که نژاد من‏ فوق همه نژادهاست و برتر از همه نژادهاست ، پس بر همه نژادهای دیگر باید حکومت بکند .باید در برابر تجاوز او لبخند زد و دسته گل سفید فرستاد و ژست صلح گرفت؟!

اما پیام وحی چیز دیگری است . در سوره حج می خوانیم:  اذن للذین یقاتلون بانهم‏ ظلموا و ان الله علی نصرهم لقدیر . الذین اخرجوا من دیارهم بغیر حق الا ان‏ یقولوا ربنا الله و لو لا دفع الله الناس بعضهم ببعض لهدمت صوامع و بیع‏ و صلوات و مساجد یذکر فیها اسم الله کثیرا و لینصرن الله من ینصره ان‏ الله لقوی عزیز .