چاپ نخست کتاب «طبرسی و تفسیر مجمعالبیان» تالیف علیاکبر شایستهنژاد از سوی خانه کتاب منتشر و روانه بازار نشر شد. این اثر که چهاردهمین کتاب از مجموعه آثار «ایرانیان و قرآن» است، تفسیر گرانسنگ «مجمعالبیان» را به نسل جوان قرآنپژوه معرفی میکند.
به گزارش ایبنا، به گواهی منابع تاریخی، ایرانیان تنها ملت فرهیختهای بودند که آیین حنیف اسلام را با آغوش باز پذیرفتند و در برابر بزرگترین لشکرکشیها، چون هجوم دو لشکر شکست ناپذیر روم و مغول که قدرتهای نامور دوران خود بودند، ایستادگی کردند، اما با سپاهیان اعراب به گونهای دیگر رفتار کردند، زیرا آنها حامل آیینی الهی بودند که پیش از آن پیامبر رحمت در نامه خویش پادشاه ایران را بدان خوانده بود.
بر اساس مطالب کتاب، ایرانیان که از پشتوانه فرهنگی و تمدن غنی و دراز دامنی برخوردار بودند، با هوش و درایت ذاتی خویش دریافتند که اسلام گمشدهای است که آنها را به نیکبختی جاوان که به دنبالش بودند، میرساند. از اینرو، با جان و دل به استقبالش رفتند و در راه رشد و گسترش آن در سراسر گیتی از اعراب پیشی گرفتند و از هیچ تلاشی فروگذار نشدند.
صفای باطنی و هوش سرشار ایرانیان باعث شد تا از همان آغاز از برترین دین باوران، مبلغان و قاریان، حافظان، مترجمان و مفسران آخرین وحینامه الهی باشند. در عصر کنونی شاید بسیاری ندانند که پارسی گویان نه تنها در عرصه فقه، حدیث، حکمت و ... بلکه در ساحت حفظ، قرائت، ترجمه و تفسیر قرآن کریم نیز پیشتاز بودهاند.
مجموعه چهل جلدی ایرانیان و قرآن، نیمنگاهی است به بیش از پانزده قرن تلاش قرآنپژوهان ایرانی در معرفی و بزرگداشت آخرین وحینامه الهی.
شخصیت طبرسی
برای مطالعه تفسیر مجمعالبیان، نخست باید اندکی با شخصیت خالق این اثر بزرگ علمی که منشا گامهای ابتکاری جدید بسیاری در عرصه تفسیر شد، آشنا شد.
تولد ابوعلی، فضلبن حسنبن فضل طبرسی، معروف به امینالاسلام طبرسی، حدود سالهای 460 تا 470 هجری در مشهد مقدس به دنیا آمد. بسیاری از بزرگان، ایشان را منسوب به طبرستان دانستهاند که در این صورت «طبرسی» خوانده میشود. اما بنابر تحقیق چنین نیست، بلکه طبرسی منسوب به تفرش است و تلفظ آن «طبرسی» بر وزن «تفرشی» است. زیرا:
1. اگر از «طبرستان» بود، نسبت او «طبری» میشد، نه «طبرسی».
2. بیهقی او را منسوب به تفرش میداند و با توجه به همعصر بودن و آشنایی نزدیک آن دو با هم، قول بیهقی صحیحتر به نظر میرسد.
وی بیش از 50 سال در مشهد مقدس اقامت داشت و در سال 523 قمری به سبزوار هجرت کرد و مورد عنایت سادات آن دیار قرار گرفت و 25 سال از عمر خود را در این شهر گذرانید و به تعلیم شاگردان، تصنیف و تالیف پرداخت.
طبرسی در علوم متداول زمان خود مانند؛ علوم ادبی ـصرف، نحو، معانی، بیان، شعر و...ـ و علم کلام، فقه، تفسیر و حدیث، ریاضی و... تبحر داشت. بررسی محتوای مجمعالبیان نشان میدهد که مرحوم طبرسی در سایر علوم نیز استاد و چیرهدست بوده است.
خاندان طبرسی از خانوادههای معروف شیعیان بودند. پدر او حسنبن فضل، از علمای عصر خویش بود. فرزند او رضیالدین حسنبن فضل طبرسی نیز مانند خورشیدی در آسمان علم، زهد و تقوا میدرخشید.
عالم ربانی و مفسر بزرگ قرآن، امینالاسلام طبرسی پس از حدود 90 سال زندگی پربرکت و سرشار از تلاش و کوشش در سال 548 قمری در بیهق از دنیا رفت. جنازهاش به مشهد مقدس منتقل و در آنجا دفن شد.
ویژگیهای طبرسی
برخی از ویژگیهای شخصیتی وی را بزرگان چنین عنوان کردهاند: آزاد اندیشی، اخلاص و انصاف، عفت قلم و تبحر در علوم گوناگون.
طبرسی از علوم مختلف آگاهی داشت و دهها تالیف متنوع از خود به یادگار گذاشته، اما بیشترین کوشش وی در تفسیر صرف شده است. علامه امینی مینوسید: «تفسیر وی مشهور به مجمعالبیان به تنهایی کافیست که دریای فضل و تبحر علمی او را بنمایاند. تفسیری که از آن نور حقیقت میبارد و پرتوی دانش و بینش وحی الهی از آن میتابد، کتابی که هیچکس از آن بینیاز نتواند بود.»
در واقع تفسیر مجمعالبیان، دائرةالمعارف منظمی است که تمام فنون قرآن را در خود جمع کرده است. این تفسیر امتیاز دیگری هم دارد، زیرا در تفسیر آیات قرآن علاوه بر روایات اهلبیت پیامبر(ص)، روایات مذاهب مختلف اسلامی اهل تسنن را نیز نقل کرده است و این از خصوصیات منحصر به فرد تفسیر وی به شمار میرود.
تفاسیری که پیش از مجمعالبیان تالیف شدهاند، روایات و اقوال مختلف را بسیار نامنظم ضبط میکردند و خواننده به سختی میتوانست مطلب مورد نظر خود را به دست آورد. این تفاسیر در برخی موارد همراه با تفصیل خسته کننده و گاه بسیار خلاصه و مختصر بودند و مخاطب مقصود را درک نمیکرد، اما تفسیر مجمعالبیان توانسته است با بحثهای فراوان، عمیق و نظم بینظیری که دارد، افزون بر ارائه مطالب دستهبندی شده، لطافت تفسیر را نیز حفظ کند.
طبرسی به این نکته توجه داشت که تفسیر در خدمت قرآن است، نه در خدمت لغت و فقه و نه برای تطبیق با علم نحو و... .
نویسنده مجمعالبیان، با اخلاص عملی خود تا حد زیادی توانست عاطفه مذهبی خود را حفظ کند و در بحث با مخالفان مذهبش، راه افراط نپیماید.
تالیفات طبرسی
بیهقی تالیفات طبرسی را «کثیر» دانسته است. اما فقط حدود 20 عنوان از نوشتههای او به دست ما رسیده است. تالیفات متعدد وی نشاندهنده تبحر، تسلط، فضل و کمال اوست. برخی از این تالیفات عبارتند از؛
1. مجمعالبیان: این کتاب یکی از بهترین تفاسیر شیعه به شمار میآید.
2. الکاف الشاف من کتاب الکشاف: خلاصهای از تفسیر الکشاف زمخشری است. متاسفانه اثری از این کتاب در دست نیست.
3. جوامعالجامع: این تفسیر مانند تفسیر مجمعالبیان، از انسجام کافی برخوردار نیست. تفسیری مختصر است و مهمترین ویژگی آن جنبه ادبی آن است. با عبارات کوتاه، به تبیین همه آیات قرآن میپردازد و با بیانی لطیف و مناسب، لغت، اعراب، قرائت، نظم و نکات ادبی و بلاغی، را شرح داده است.
روش طبرسی در تفسیر جوامع چنین است که نخست به بیان نام سوره، مکی و مدنی، تعداد آیات، فضیلت سوره، قرائت، لغت، صرف، نحو، و واژهشناسی میپردازد. سپس آیه را شرح و توضیح میدهد و نکات تفسیری را بیان میکند و گاهی تفصیل مطالب را به تفسیر مجمعالبیان ارجاع میدهد.
تفسیر جوامعالجامع اقتباسی از تفسیر الکشاف است. در برخی موارد، آرا و نظرات خود یا دیگر دانشمندان را بر آن افزوده و برخی از مطالبی را که زاید دانسته حذف کرده است که در برخی موارد این حذف، موجب اخلال در محتوای آن شده است.
4. امستمد منالبیان: گزیدهای از تفسیر التبیان شیخ طوسی است.
5. اعلام الوری باعلام الهدی: در فضایل ائمه(علیهمالسلام).
6. تاجالموالید: در انساب.
انگیزه نگارش تفسیر
عصر طبرسی را باید دوران شکوفایی تفسیر نامید. چرا که هم زمان با او، کشفالاسرار میبدی، کشاف زمخشری، روضالجنان ابوالفتوح رازی و تفاسیر دیگری نیز نگارش یافتهاند.
این دوران، دوره گذار از مرحله تفسیر نویسی تکبعدی و سرآغاز عصر تدوین تفسیر به شیوه نوین است، دورهای که با تبیان شیخ طوسی آغاز شد. تفاسیر ارزشمند این دوره به ابعاد گوناگون ادبی، لغوی، تاریخ، فقهی، کلامی، عرفانی و... پرداختند. مجمعالبیان در این میان جایگاه ممتازی دارد. این تفسیر را باید از تفاسیر جامع دانست که به جنبه خاصی محدود نمیشوند؛ هرچند رنگ و بوی ادبی آن بیشتر مشهود است.
سده ششم هجری با پیدایش اسلوب و سبک تحلیلی، ادبی، بلاغی و نگرش استنباطگرانه به قرآن همراه است. فضلبن حسن طبرسی این تفسیر ارزشمند را در سال 536 قمری به پایان رسانده است.
روش طبرسی در مجمعالبیان
تفسیر مجمعالبیان با اسلوب و ترتیب ویژهای نوشته شده، یکی از بهترین کتابهای تفسیری است. مولف در هرباب، اقوال را بدون رد و اعتراض، نقل میکند و انتخاب قول برتر را به عهده خواننده میگذارد.
روش او در مجمعالبیان این است که ابتدا تعدادی از آیات را بررسی و حلاجی میکند. قرائتهای مختلف، معانی واژهها و مشکلات زبانی، آنگاه اعراب و سپس اسباب نزول را بررسی میکند و در آخر معنای مبسوط آیات را بیان میکند. در پایان ربط و پیوند معنایی آیات و سورهها را شرح میدهد.
طبرسی در مقدمه مجمعالبیان، در بیان علوم و فنون مورد نیاز علم تفسیر مینویسد: «برای آگاهی از قرآن و تفسیر آن، هفت فن، لازم است که عبارتند از؛
1. فایده علم تفسیر و علت نیاز انسان به تفسیر قرآن؛ اختلاف سلیقه مفسران، اقسام تفسیر، طبقات مفسران.
2. اسامی قراء مشهور و راویان آنها، و نیز علت شهرت و مقبولیت قرائت آنها.
3. آشنایی با مفاهیم تفسیر و تاویل.
4. بیان اسامی قرآن و معانی آن.
5. بیان مختصری از علوم قرآن.
6. اخبار و روایاتی در فضیلت قرآن.
7. بیان اموری که برای خواننده قرآن مستحب است.»
چاپ نخست کتاب «طبرسی و تفسیر مجمعالبیان» در شمارگان 2000 نسخه، 119 صفحه و بهای 20000 ریال راهی بازار نشر شد.
