مصطفی غفاری

حدود سال‌های 1340 ه.ق در مشهد عالم وارسته‌ای به نام میرزا مهدی غروی اصفهانی که شاگرد برجسته‌ی میرزای نائینی در اصول بود، شروع به طرح مباحثی در باب عقاید و معارف اسلام نمود، که مستقیماُ با آنچه از تقریر فلسفی و عرفانی این مباحث در آن روزگار رایج بود، در تعارض قرار می گرفت.

میرزا آنچنان که خود می گفت در پی فهم خالص دین به دور از اختلاط آن با اندیشه و سلوک بشری که ذاتاُ ناخالص و مشوب به خطاها و انحرافات گوناگون است، بود. وی جداُ اعتقاد داشت که فلاسفه‌ی اسلام، حقایق قرآنی و حدیثی ناب را به کنار نهاده و اسلام را با اندیشه‌های خود هدم نموده و خدمتی به آن نکرده‌اند. درس معارف میرزا شاید به خاطر بدیع بودن نگاهش و شاید به دلیل انتقاد برانگیزی و حساسیت موضوع، بسیاری از اهل فلسفه و عرفان نظری و دغدغه‌مندان فراگیری معارف اسلام را به سوی خود جلب نمود. آن طور که می گویند میرزا در اقناع اغلب شاگردان در این باب موفق بود و بسیاری از ایشان را از روشی که تا پیش از این بر آن بودند برگردانید. عالمان برجسته‌ای نظیر شیخ مجتبی قزوینی، میرزا جواد تهرانی، میرزا حسنعلی مروارید، شیخ محمود حلبی و... از پرورش یافتگان همین مکتب‌اند.

پس از فوت میرزای اصفهانی در 1365ه.ق شاگردان به صرافت نشر افکار استاد در سطحی وسیع تر افتادند. چرا که تا آن زمان تنها منبع معتبری که مستقیماُ به موضوع می پرداخت تقریرات درس معارف میرزا بود که در زمان حیاتش به تأیید وی رسیده بود، اما به دلایل گوناگون محتاج به تنقیح و گاه تقریر بهتر بود. در همین راستا شیخ مجتبی قزوینی «بیان الفرقان» را نوشت، میرزا جواد تهرانی« میزان المطالب» و سال ها بعد میرزاحسنعلی مروارید «تنبیهات حول المبدأ و المعاد» را. کتاب «ابواب الهدی» نیز که مباحث معارفی میرزا را شامل می شود البته نه با اصلاحاتی اساسی، در اختیار علاقه مندان مکتب میرزا قرار گرفت.

گرچه اندیشه‌های میرزای اصفهانی و پیروانش از همان اوایل ظهور، بحث‌ها و انتقاد‌هایی سخت را برانگیخت اما با معرفی جدیدی که محمدرضا حکیمی شاگرد و مرید شیخ مجتبی قزوینی در سال 72ه.ش در قالب مقاله‌ی «مکتب تفکیک» در نشریه کیهان فرهنگی از این طرز فکر ارائه داد، نگاه‌ها و انتقادات حول این مکتب به مرحله‌ی جدیدی وارد شد. عناوین بسیار کتب، مقالات، پایان نامه‌ها، گفت و گو‌ها و حتی مناظرات دو طرف پیرامون موضوع، مناقشه‌ای علمی را نشان می‌دهد که همچنان جریان دارد.

نشریه‌ی همشهری که در زمینه‌ی اندیشه همواره پیگیر مباحثی از این دست بوده و خردنامه(همشهری) را هم در همین راستا منتشر می کند، آثار دو طرف درگیر این مناقشه‌ی علمی را به صورت مقالاتی در اختیار علاقه مندان قرار داده و گفت و گوهایی نیز با اصحاب دو نگاه در این باب ترتیب داده است.

مجموعه‌ی این مقالات و گفت‌وگو‌ها اخیراُ درکتابی با عنوان «نگاهی به مکتب تفکیک» به کوشش آقایان سید باقر میرعبداللهی و علی پور محمدی در واحد خردنامه‌ی همشهری گردآوری و تدوین شده است.

متن کتاب با پیش گفتاری از ناشر با عنوان «مکتب تفکیک، از حدوث تا بقا» آغاز و سپس در دو فصل مجزا با عنوان مقالات: شامل دو بخش و نیز گفت‌و‌گو ها سامان یافته است.

در بخش اول مقالاتی که در باب دفاع از این مکتب و مدعیات اصلی آن نگاشته شده آمده است. در این بخش به آثاری از محمدرضا حکیمی، بهاءالدین خرمشاهی، رضا استادی، رضا برنجکار و مقالاتی از دیگران بر می خوریم. در بخش دوم که به مقالات انتقادی اختصاص یافته نیز به آثاری از صادق لاریجانی، همایون همّتی، حسن اسلامی و ... بر‌ می‌خوریم.

فصل دوم کتاب هم شامل گفت و گویی با آیت الله سیّدان از مدافعین برجسته‌ی مکتب تفکیک و دو گفت و گوی دیگر با غلامحسین ابراهیمی دینانی از منتقدین سرسخت این مکتب است.

گرچه همه‌ی مقالات و گفت‌و‌گو‌های گردآوری شده در کتاب در نهایت به فهم بهتری از موضوع و  نیز موضع دوطرف پیرامون آن کمک می کند، اما از جهات مختلف همگی در یک سطح نیستند. اگر معیارهایی چون قوام علمی، قدرت استدلال و دسته‌بندی مطالب، دریافتن محل بحث و اجتناب ازحواشی زاید، پرداختن به اصل موضوع و تبیین روشن و دقیق پندار مورد نظر و ... را در نظر بگیریم برخی مطالب موجود را چندان مطلوب نمی‌یابیم و شاید اگر تنها بنا بر درج آثار منتشر شده در همشهری نبود آثار بهتری می توانست جایگزین این مطالب شود.

از نکات دیگری که می‌توان به آن اشاره کرد، عدم بررسی جایگاه و کارنامه‌ی سیاسی و اجتماعی مکتب تفکیک و اصحاب آن است که تاکنون کمتر مورد پژوهش قرار گرفته و در این مجموعه نیز اشاره‌ای به آن نشده است.

به هر حال اگر خواننده‌ای مجال مطالعه‌ی همه‌ی مطالب این کتاب را ندارد، شاید با خواندن مقاله‌ی نسبتاُ مفصّل آقای حکیمی با عنوان «عقل خود بنیاد دینی» و نیز«حجیّت ذاتی عقل در مکتب تفکیک» از هادی صدر اجمالاُ با نگاه مدافعان این مکتب آشنا شود. اما در طرف مقابل و برای آشنایی با انتقادات اندیشمندان بر این مکتب، مقاله‌ی «مکتب تفکیک در بوته‌ی نقد»  از آقای صادق لاریجانی و «بازخوانی مکتب تفکیک» از سیّد حسن اسلامی خواندنی است.

کتاب «نگاهی به مکتب تفکیک» را انتشارات همشهری، در307صفحه و با قیمت25000 ریال روانه‌ی بازار کتاب نموده است.