کتاب نیوز  شناسنامه

درباره‌ی مطلق‌گرایی و نسبیت‌گرایی اخلاق

 
چاپ نخست کتاب «مطلق‌گرایی در اخلاق» نوشته سیدمحمد میرهاشمی، تهیه شده توسط دانشگاه باقرالعلوم علیه‌السلام، از سوی موسسه بوستان کتاب منتشر و روانه بازار نشر شد.

به گزارش ایبنا، در این مجموعه برای نخستین‌بار دیدگاه‌های شاخص و معروف اندیشمندان درباره مطلق‌گرایی در اخلاق، نقد و بررسی شده و نسبیت‌گروی یا مطلق‌گرایی هر مکتب و دیدگاهی، جداگانه معلوم و معین شده است.

بدون تردید سازندگی درونی انسان و اصلاح تهذیب نفس او در سعادت فردی و اجتماعی، دنیوی و اخروی او نقش بسزایی دارد. پیشرفت‌های علمی و صنعتی در صورتی که با اصلاح درون انسان همراه نباشند، کاخ‌های سر به فلک کشیده‌ای را می‌مانند که بر فراز قله آتشفشان بنا شده باشند. بنابراین، تربیت روحی و اخلاقی برای هر انسان و هرجامعه‌ای امر جدی و حیاتی است.

بر اساس مطالب کتاب، تمام ناهنجاری‌های جهانی و انواع گرفتاری‌هایی که بشر امروز با آن دست به گریبان است، معلوم غفلت آدمی از تربیت و سازندگی روحی و رفتاری خویش است. به همین دلیل، علم اخلاق و مسائل و مباحث مربوط به آن، همواره از دغدغه‌های اصلی عالمان دینی بوده است. با این همه، علم اخلاق و مباحث مربوط به آن در مقایسه با سایر علوم و معارف اسلامی، سهم بسیار اندکی از میراث عظیم علمی پیشینیان را به خود اختصاص داده است. این کاستی و کمبود به ویژه در حوزه مباحث فلسفه اخلاق بیشتر احساس می‌شود، در حالی که بدون پرداختن به این مباحث و اتخاذ موضعی مناسب در این‌باره، به طور منطقی نمی‌توان به مباحث علم اخلاق وارد شد؛ چرا که بحث از مبانی و مبادی یک علم، بر خود آن علم مقدم است.

به هر جهت در عصر کنونی که با رویکرد جدید دنیای غرب مواجه‌ایم، سیل بی‌امان ترجمه آثار و افکار مکاتب دیگر، دفاع منطقی از مبانی اخلاقی و ارزش‌های اسلامی اقتضا می‌کند به شیوه منظم و منطقی و همه‌جانبه به مباحث این حوزه معرفتی پرداخته شود.

می‌توان گفت ارائه یکی از بحث‌های مهم در فلسفه اخلاق یعنی «مطلق‌گرایی در اخلاق» توام با نقد و بررسی سایر نظام‌های اخلاقی و سرانجام ارائه نظام اخلاقی اسلام از ویژگی‌های مهم این پژوهش است.

نسبیت گزاره‌های اخلاقی
از جمله مباحث مورد توجه در فلسفه اخلاق، بحث جاودانگی یا نسبیت گزاره‌های اخلاقی است. اهمیت و نتایج نظری و عملی این بحث فراوان است. براساس همین رهیافت از دیرباز در حوزه اندیشه، دیدگاه‌ها و مکتب‌های اخلاقی متفاوتی شکل گرفته‌اند.

جایگاه جغرافیایی این بحث به انضمام سیر تاریخی آن از عهد سقراط تا روزگار حاضر، از تدوین، ترویج و از افوال تا احیا به همراه نقش حکیمان مسلمان در تفسیر آن از جمله مباحثی است که در این رساله مورد بررسی قرار گرفته است.

آن چه در وهله نخست اهمیت دارد بحث معناشناسی است. این که گفته می‌شود احکام اخلاقی مطلق‌‌اند یا نسبی، به چه معناست؟ اگر یک خصلت یا یک عمل به عنوان ارزش اخلاقی، معرفی و توصیه می‌شود آیا این ارزش به صورت مطلق است؟ یعنی نسبت به تمام افراد، در تمام زمان‌ها همانند برخی از قواعد علم ریاضی‌اند که ثابت می‌باشد؟ یا یک خصلت و عمل را نمی‌توان برای همه افراد در همه شرایط و در همه روزگاران به عنوان یک ارزش اخلاقی توصیه کرد؟

ناگفته نماند بررسی آثار و پیامدهای نظریه نسبیت‌گروی یا مطلق‌گرایی در این تحقیق و پژوهش نیز دخالت تمام دارد. در نهایت، دیدگاه مکتب اسلام و دستورالعمل‌های این دین مبین را در پیوند با اخلاق و ثبات یا عدم ثبات ارزش‌های اخلاقی مورد ارزیابی قرار داده و به تحلیل داده‌ها می‌پردازد.

اخلاق
الف) اخلاق در لغت: این واژه عربی در لغت به معنای خوی، طبع، عادت و سجیه، اعم از سجایای پسندیده و ناپسند به کار می‌رود. کلمات الخُلْق و الخُلُق مفرد اخلاق است. در کتاب‌های لغت این واژه با واژه خَلق هم ریشه دانسته شده است. مثلا خُلق زیبا به معنای بهره‌مندی از سرشت و سجیه‌ای زیباست و خَلق زیبا به معنای داشتن آفرینش موزون و زیباست.
خُلْق یا خُلُق به معنای صفتی است که در نفس انسان به صورت «ملکه» درآمده است و ملکه به صفتی اطلاق می‌شود که در روح و جان انسان چنان نفوذ و رسوخ کرده که افعال، آثار و رفتار مناسب با آن صفت، خود به خود و بدون تامل از انسان صادر می‌شود.
همان گونه که اشاره شد خلق نیز ممکن است مثبت باشد که به آن فضیلت گفته می‌شود و ممکن است منفی باشد که به آن رذیلت گفته می‌شود. بنابراین، اخلاق از نظر لغوی به مجموعه فضایل و رذایلی که در انسان به صورت ملکه در آمده‌اند اطلاق می‌شود و لذا گفته می‌شود اخلاق دو بخش است: اخلاق فاضله و اخلاق رذیله.

ب) اخلاق در اصطلاح: اخلاق در اصطلاح عالمان اخلاقی، معانی و کاربردهای متفاوتی دارد. مهم‌ترین آنها به شرح ذیر است:
1: صفات نفسانی پایدار: گاهی مراد از واژه اخلاق، همان معنای لغوی است؛ یعنی صفتی که در نفس به صورت ملکه درآمده است (در مقابل حال).
2: صفت ناپایدار و زودگذر: گاهی مراد از واژه اخلاق این است که بیان شود فلان کار و رفتار، مناسب فضایل یا رذایل است و هرچند آن رفتار برخاسته از ملکه نفسانی نبوده بلکه رفتاری موقتی و گذرا باشد. مثلا شخصی که برای یک‌بار به نیازمندی کمک می‌کند می‌گوییم این عمل، کار اخلاقی مثبتی است.
3: اصطلاح سوم در واژه اخلاق، صرفا حالات یا ملکات خوب و پسندیده است؛ مثل این که می‌گوییم: دروغ گفتن ضد اخلاق است. در این جا اخلاق را صرفا شامل امور پسندیده دانسته‌ایم. در اصطلاح سوم، فرقی میان حال و ملکه نیست.

ج) تعریف علم اخلاق: برای علم اخلاق نیز تعاریف گوناگون و متفاوتی بیان شده است:
1: برخی در تعریف آن بر نقش شناخت، تکیه و تاکید کرده و علم اخلاق را به معنای شناخت فضایل و رذایل اخلاقی دانسته‌اند؛ مثلا برخی از نویسندگان و دانشمندان اخلاق در غرب به دلیل ریشه لاتینی و یونانی کلمه اخلاق، آن را چنین تعریف کرده‌اند: علم اخلاق، عبارت است از آگاهی از عادات و آداب و سجایای بشری.
محقق طوسی نیز علم اخلاق را در اخلاق ناصری چنین تعریف کرده است: «علمی است به آن که نفس انسان چگونه خلقی اکتساب تواند کرد که جملگی احوال و افعال که به اراده او از او صادر می‌شود، جمیل و محمد بود».
2: برخی در تعریف آن بیشتر بر فعل و رفتار اخلاقی تکیه کرده‌اند. به نظر می‌رسد در تعریف علم اخلاق به «علم چگونه زیستن یا علم چگونه باید زیست» بیشتر بر جنبه علمی و رفتاری آن تاکید شده است تا جنبه شناختی و علمی آن.

نسبیت و نسبیت‌گروی اخلاقی
نسبیت، صفتی است که از مقایسه دو امر با یکدیگر و یا یک امر در دو موقعیت مختلف به دست می‌آید و می‌توان از مقایسه زمانی یا مکانی یا قومی و ملی و یا ادیان و شرایع و امثال اینها آن را به دست آورد.

فرا اخلاق ـ فلسفه اخلاق
فرااخلاق، به بررسی تحلیلی و فلسفی درباره مفاهیم و احکام اخلاقی می‌پردازد. به عبارت دیگر از مفاهیم و جملاتی که در علم اخلاق(اخلاق هنجاری) به کار می‌رود (موضوع ـ محمول) بحث می‌کند.

فلسفه اخلاق
به لحاظ تاریخی، فلسفه اخلاق هردو بخش هنجاری و فرااخلاق را دربرمی‌گیرد. سقراط، افلاطون و ارسطو به انگیزه بحث در اخلاق هنجاری بود که مباحث فرااخلاق را طرح کردند. به بیان دیگر، مسائل تحلیلی برای آنها مقدمه رسیدن به نظریه‌های کلی اخلاقی بود. تمییز آشکار این دو بخش بیشتر در قرن بیستم صورت گرفته است.

در طول تاریخ به ویژه پس از عصر رنسانس، مکاتب و دیدگاه‌های متفاوت اخلاقی از سوی اندیشمندان غرب ارائه شده اما تاکنون مطلق‌گرایی یا نسبیت‌گروی هرمکتب و دیدگاه به صورت مستقل مورد بررسی مصداقی و خاص قرار نگرفته است. با توجه به ضرورت مساله، در این مجموعه برای نخستین‌بار دیدگاه‌های شاخص و معروف، نقد و بررسی شده و نسبیت‌گروی یا مطلق‌گرایی هرکدام نیز جداگانه معلوم و معین شده‌اند.

نظریه نسبیت‌گروی موجب بروز توالی فاسد و کانون برخی از بحران‌ها به خصوص در عصر جدید شده است (هرچند نسبی‌گرایان به لحاظ نظری، ناگزیر به طرح برخی اصول مطلق‌اند و به لحاظ عملی هم به اصول مطلق فراوان‌تری ملتزم هستند).

در پایان کتاب، مساله جاودانگی اخلاق از دیدگاه اسلام به صورت مستقل مورد پژوهش قرار گرفته و در نهایت با توجه به ادله، مطلق‌گرایی حداقلی به اثبات رسیده است.

چاپ نخست کتاب «مطلق‌گرایی در اخلاق» در شمارگان 1000 نسخه، 452 صفحه و بهای 98000 راهی بازار نشر شد.

۱۳۹۰/۰۱/۳۱
 مطالب مرتبط 
نگاهی به نیایش و شفای وجود
علم به جهل داریم یا جهل به جهل؟
تفسیر حکیم استاد انصاریان
دانشنامه فلسفه استنفورد در 4جلد
امنیت اجتماعی با رویکردی اسلامی
پرسش‌های مهم درباره خنده و شوخی
مجموعه قوانین و مقررات حجاب
سرنوشت ارواح در برزخ و اسرار اشک
تغییر رفتارهای ناهنجار همسر
70 پرسش درباره خدا با قدیانی
ارتباط با همنوع از دیدگاه قرآن
اصول معرفت‌شناسی در فلسفه اسلامی
مصادیق امروزی زکات در 9 فصل
«غذا در قرآن» نوشته مصطفی بیان
سراب یا سرِ آب: نقد عرفان‌های دروغین
حقیقت و معنا در فلسفه تحلیلی
انتشار کامل‌ترین کتاب کلامی علامه حلی
حکمت اشراق: دستگاه فلسفی سهروردی
چاپ دوم جلد نخست "تجارب الامم"
عقل در دین‌شناسی ابن رشد
نظریات حکمای الهی در باب نفس ناطقه
چاپ ششم "نقش و حقوق کارکنان"
جواز وکالت زنان از دیدگاه فقه شیعه
فهم دین؛ مبانی کلامی، برآیند و برونداد
تبیین سیره تربیتی پیامبر(ص) و اهل‌بیت(ع)
زن: سیمای زندگی در دین و اسطوره
انگاره غیربرهانی تفکیک‌گرایان درباره معاد
نگاه غرب به مکاتب و اندیشه‌های شرق دور
1000 نسخه از پارادایم اجتهادی دانش دینی
وجود رابط و مستقل در حکمت متعالیه
بررسی ازدواج موقت و چالش‌های آن
روان شناسی دین در "مثلث ایمان"
45مقاله درباره‌ی"ایمان و تجدد" از سنت‌گرایان
انتقال زندگی از جاه‌طلبی به سوی معنا
بررسی سیرگرایش به خدا و معنویت در غرب
چاپ هفتم "تربیت" در 1200 نسخه
توسعه اقتصادی بر پایه قرآن و حدیث
بررسی حقوق محجورین اقتصادی
بهداشت روانی با نگرش به منابع اسلامی
انتشار مجدد "کیمیای سعادت" غزالی
دو اثر تازه از مصطفی دلشاد تهرانی
بررسی آثار خواجه‌نصیر در کتاب ماه فلسفه
کفویت در ازدواج در قلمرو فقه و حقوق
کیفرگناه و عواقب آن در چاپ بیست و سوم
شرحی بر "تائیه" ابن‌فارض منتشر شد
مقایسه‌‌ای از دو مکتب ودانته و ابن عربی
در امتداد وحی و عرفان سهروردی
سیری در عوالم هستی از مسیر قرآن، عرفان و برهان
قاعده لاضرر از نگاه امام(ره) در 6فصل
انتشار شماره‌ جدید دو فصلنامه‌ی علامه

هم اندیشی
ارسال صفحه به دوستان
چاپ

پیشنهاد شما
پشت جلد
فهرست
فرم عضویت در خبرنامه‌ی کتاب
اینجا متعلق به شماست
پیوندها
رادیو پنج روز
تحریم تجاری اسرائیل
یاری سالمندان برای زندگی کردن
انجمن حمایت از قربانیان سلاح‌های شیمیایی
درباره‌ی کتاب‌نیوز
روی جلد | پیشنهاد ما | نقد و نظر | بازارچه | کتابخانه | نقطه سر خط | پیشنهاد شما | دیگران | شناسنامه
کلیه حقوق متعلق است به موسسه « میراث اهل قلم » . باز نشر مطالب با ذکر « کتاب نیوز » بلامانع است.
طراحی سایت، هاست(هاستینگ)، ثبت دامنه - رادکام