پرویز رضایی 

سریال "زیر تیغ" به کارگردانی محمدرضا هنرمند از پربیننده‌ترین سریال‌های تلویزیونی است که این روزها توجه مخاطبان رسانه ملی را به خود جلب کرده است. نقد و بررسی این فیلم به‌لحاظ جنبه‌های فنی و هنری آن، کار با ارزشی است که از بضاعت علمی این جانب خارج است، هرچند به عنوان یک تماشاگر عادی هر هفته داستان سریال را دنبال کرده و از تماشای آن لذت می‌برم، با این حال بررسی حقوقی و گمانه زنی درمورد سرنوشت قهرمان فیلم یعنی "محمود" بعنوان متهم در قتل دوستش "جعفر" خالی از فایده نیست.

با روایت فعلی داستان و صرف نظر از اتفاقاتی که ممکن است در ادامه آن حادث و یا کشف شود، نتیجه‌ی قضایی و یا حکم محتمل دو صورت بیش‌تر نخواهد داشت. که در هر دو با توجه به تحلیل حقوقی قضیه، محکومیت محمود به قصاص منتفی است.

شرح ماجرا

حسب محتویات پرونده و گزارش ماموران در تاریخ... ساعت... در محل رختکن کارخانه یخچال‌سازی ... پس از مشاجره‌ی لفظی مابین دو کارگر به اسامی 1-محمود... 2-جعفر... نامبردگان با هم گلاویز شده، که بر اثر برخورد جمجمه‌ی جعفر به یکی از کمدهای موجود در رختکن، وی مجروح و پس از انتقال به بیمارستان، صبح روز بعد به گواهی پزشکی قانونی به‌علت ضربه‌ی مغزی، فوت نموده است.

پرونده حکایت دارد متهم و مقتول از دوستان قدیمی یکدیگر بوده و پسر مقتول و دختر متهم که بین ایشان عقد شرعی جاری شده، قصد ازدواج با یکدیگر را داشته‌اند.

پرونده همچنین حاکی است ابتدائا سه نفر از کارگران کارخانه به اسامی 1- ... 2-... 3- ... در محل جنایت حاضر، و شخصی به نام خسرو را - که به تنهایی در صحنه حضور داشته- دستگیر می‌نمایند؛ لکن به رغم اقرار نامبرده در مراحل تحقیقات اولیه، محمود خود را به ماموران کلانتری معرفی و به قتل جعفر اعتراف می‌کند.

تحلیل قضیه

بنا بر مراتب پیش گفته و مطابق موازین قانونی و رسیدگی‌های ماهوی، تصمیم دادگاه از دو حال خارج نیست:

1. بر اساس محتویات پرونده، دادگاه سوء نیت و یا قصد کشتن جعفر را توسط محمود، احراز نمی‌کند؛ که در این صورت با توجه به اینکه قاتل قصد کشتن مقتول را نداشته و از طرفی کار انجام شده توسط وی، یعنی هل دادن مقتول نوعا کشنده نمی‌باشد، به‌استناد ماده 295 قانون مجازت اسلامی، نوع قتل "خطای شبه عمد" تشخیص داده شده  و محمود به پرداخت دیه‌ی کامل در حق اولیای دم محکوم خواهد شد.

2. دادگاه حسب دلایل و مستندات پرونده، احراز می‌کند که محمود در کشتن جعفر قاصد بوده و عامدا او را کشته است. در این صورت و به رغم تصور عمومی و حکم عام ماده‌ی 207 قانون مجازات اسلامی مبنی یر اینکه "هر گاه مسلمانی کشته شود قاتل قصاص می‌شود" با توجه به اقرار اولیه‌ی خسرو به قتل جعفر و پس از آن اعتراف محمود به همان قتل و اینکه با توجه به اوضاع و احوال، احتمال تبانی بین آنها وجود نداشته است؛ موضوع مشمول حکم استثنایی مندرج در ماده 236 قانون مجازات واقع؛ و قصاص یا دیه از هر دو آنها ساقط و دیه از بیت‌المال پرداخت خواهد شد.

در ماده مذکور آمده است:

اگر کسی به قتل عمدی شخصی اقرار کند و پس از آن دیگری به قتل عمدی همان مقتول، اقرار نماید؛ در صورتی که اولی از اقرارش برگردد، قصاص یا دیه از هر دو ساقط است و دیه از بیت‌المال پرداخت می‌شود و این در حالی است که قاضی احتمال عقلانی ندهد که قضیه توطئه آمیز است.