درباره‌ی ضرورت و روش پیوستن ایران به معاهده‌ی بین‌المللی کپی‌رایت

علیرضا رمضانی

بحث پیوستن ایران به معاهدات جهانی کپی رایت، از پیش از انقلاب در میان حقوقدانان، ناشران، اهل قلم، نهادها و مسوولان ذی‌ربط (در حوزه فرهنگ و قانون) مطرح بوده است. در این زمینه نظرهای کارشناسانه و غیرکارشناسانه‌ای از طرف موافقان و مخالفان عضویت ایران ارائه شده است. اتحادیه ناشران و کتابفروشان تهران که موافق عضویت کشورمان در این معاهدات بین‌المللی است، تلاش می‌کند تا با جمع‌آوری و ارائه اطلاعات و تحلیل این مقوله، بستر لازم را برای پیشبرد این مبحث در مسیری کارشناسانه فراهم کند.

الف. ضروری است ابتدا کارگروه‌هایی تخصصی برای بازبینی قانون "حمایت از مولفان و مصنفان ایران" (مصوب 1348 و متمم آن در سال 1352) تشکیل شود تا پس از گردآوری، تنظیم و تدوین متن جدید، نقطه‌نظرهای کارشناسی ناشران، حقوق‌دانان، نویسندگان، و هنرمندان متن جدید و کارآمدی به منظور هماهنگ کردن قوانین ملی کپی رایت(حق تکثیر) تهیه شود. این متن(پیش‌نویس قانون جدید حمایت از مولفان و مصنفان ایران) قاعدتا می‌بایست پیش‌بینی‌های دقیق، شفاف و حتی‌الامکان غیر قابل تفسیری برای حمایت از حقوق مادی و معنوی صاحبان آثار در عرصه‌ی فرهنگ را در بر داشته باشد. به علاوه، قانون جدید می‌بایست کاملا با قوانین و معاهدات بین‌المللی کپی رایت هماهنگ گردد. در این مرحله می‌توان پیش‌نویس جدید را به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ارائه کرد و پس از تجمیع نظر کارشناسان وزارت ارشاد و نقطه‌نظرهای کارشناسانه‌ی ناشران، اهل قلم، حقوق‌دانان و هنرمندان، به متنی منقح و کامل دست یافت و آن را برای بررسی و اصلاحات نهائی به مجلس سپرد.

بنابراین عضویت ایران در کنوانسیون‌های جهانی کپی رایت، مستلزم تدارک مقدماتی در عرصه نظری(قانون‌نویسی) و عملی است. چرا که بدون آماده‌سازی شرایط لازم در سطح ملی، عضویت ایران در این معاهدات قطعا مشکلات و مسایل بسیاری را در پی خواهد داشت. چنانچه مسیر پیشنهادی فوق‌الذکر به دقت طی شود، لازم است قانون جدید کپی رایت ملی پس از تصویب توسط مجلس شورای اسلامی، دست کم در فرآیندی دو سه ساله در عرصه‌ی عمل محک خورده و از آن رفع نقص گردد.

ب. در این مرحله دولت ایران می‌تواند قصد خود را مبنی بر رعایت مفاد "کنوانسیون برن" با ارسال درخواست رسمی الحاق ایران به این کنوانسیون، به دبیر کل ویپو (سازمان جهانی مالکیت معنوی)  اعلام کند. در این مرحله معمولا دبیر کل ویپو بلافاصله دریافت چنین درخواستی را به اطلاع سازمان مذکور می‌رساند و کنوانسیون برن ظرف سه ماه پس از آن به درخواست مذکور رسیدگی و پاسخ خواهد داد.

به لحاظ نظری هیچ اجباری وجود ندارد که ایران پیش از پیوستن به کنوانسیون برن قوانین کپی رایت پذیرفته شده‌ی کنوانسیون مذکور را به اجرا درآورد. اما نکته‌ی مهم این است که ایران در هر حال زمینه را برای اجرای این قوانین در داخل کشور فراهم کند. چون بدون فراهم کردن این زمینه در سطح ملی، ایران پس از پیوستن به کنوانسیون برن خیلی سریع با مشکلات نقض مفاد کنوانسیون مذکور مواجه خواهد شد. پس هماهنگ کردن قوانین داخلی (ملی) با مقررات این کنوانسیون، کلید عضویت ایران در این‌گونه معاهدات جهانی است.

روشن است که تعیین مدت زمان لازم برای الحاق کامل ایران به معاهده‌ی مذکور در اختیار دولت ایران است. به عبارت دیگر ایران می‌تواند در زمان مناسب، فقط قصد خود را مبنی بر تمایل به پیوستن به معاهده‌ی برن اعلام کند و پس از پایان دوره‌ی انتظار سه ماهه در مورد درخواست مذکور، به آنان اعلام کند که در وهله‌ی اول مایل به آشنایی با قوانین تحت حمایت کنوانسیون برن است. این فرآیند نیز می‌تواند چند سال ادامه یابد تا در خلال آن "ویپو" اطلاعات و توصیه‌های مورد نیاز ایران را برای رسمیت یافتن عضویت در اختیار ما بگذارد.
در فرآیند عضویت، این امکان نیز برای ایران وجود دارد که در وهله نخست (البته در صورت درخواست رسمی عضویت برای دبیر کل ویپو) به عنوان ناظر کنوانسیون برن پذیرفته شود. ناظران را، مجمع عمومی برن با توجه به درخواست دولت‌ها تعیین می‌کند. "معاهده‌ی برن" در مورد عضویت سلسله مراتب ندارد. کشورها یا عضو هستند یا غیر عضو . ناظر در واقع زیرمجموعه‌ی غیر عضوها محسوب می‌شود.

 ساختمان مرکزی در ژنو

لازم به ذکر است که ویپو (سازمان جهانی مالکیت معنوی) 27 معاهده، موافقت‌‌نامه، پروتکل و پیمان‌نامه جهانی را پوشش می‌دهد که ایران تاکنون 10 معاهده، پروتکل و پیمان‌نامه‌ی آن را امضا کرده است، لیکن هنوز به عضویت "معاهده برن" مبنی بر حفظ  مالکیت معنوی آثار هنری و ادبی که یکی از موارد 27 گانه است، در نیامده است.

معاهدات ویپو (کپی رایت، WIPO یا سازمان جهانی مالکیت معنوی)

سابقه‌ی سازمان جهانی مالکیت معنوی (ویپو) به 1883 میلادی باز می‌گردد. سالی که "یوهانس برامس" سرگرم تصنیف سمفونی سوم خود بود و رابرت لوئیس استیونسون داستان "جزیره‌ی گنج" را می‌نوشت و جان رابلینگ در حال ساخت پل بروکلین در نیویورک بودند.

ضرورت حمایت بین‌المللی از مالکیت معنوی هنگامی مسلم شد که مخترعان خارجی از شرکت در نمایشگاه بین‌المللی اختراعات در وین در سال 1873 امتناع کردند. چون بیم آن داشتند که ایده‌هایشان به سرقت رفته و در کشورهای دیگر به شکل تجاری مورد بهره‌برداری قرار گیرد. سال 1883 شاهد انعقاد "معاهده‌ی پاریس" برای حمایت از مالکیت صنعتی، یعنی نخستین معاهده‌ی بین‌المللی عمده بود. این معاهده بدین منظور تنظیم و تدوین شد که به شهروندان یک کشور کمک کند تا در سایر کشورها از آفریده‌های صنعتی خود در قالب حقوق مالکیت صنعتی مورد حمایت قرار گیرند. این حقوق شامل موارد زیر بود:

- اختراعات(ثبت شده)   inventions patents      
- نشان‌های ویژه  trademarks
- طراحی‌های صنعتی    industrial designs

"معاهده‌ی پاریس" در سال 1886 با مشارکت 14 کشور به مرحله‌ی اجرا درآمد و دفتری بین‌المللی به منظور انجام امور اداری برای آن تاسیس شد. در سال 1886 با انعقاد معاهده‌ی برن برای حمایت از آثار ادبی و هنری، کپی رایت به عرصه‌ی بین‌المللی وارد شد. هدف از انعقاد این قرارداد کمک به شهروندان دول عضو برای کسب حمایت بین‌المللی از حقوق خود برای نظارت بر استفاده از آثار خلاقه‌ی کشورشان و دریافت پول از این بابت بود.
آثاری که مشمول این قرارداد می شد عبارت بودند از:

ـ رمان‌ها، داستان‌های کوتاه، اشعار و نمایشنامه‌ها
ـ ترانه‌ها، اپراها، موسیقی‌ها، سونات‌ها و ...
ـ طراحی‌ها، نقاشی‌ها، مجسمه‌ها آثار ملی

"معاهده‌ی برن" نیز همانند "معاهده‌ی پاریس" دفتری بین‌المللی برای انجام امور اداری خود تاسیس کرد. اما در سال 1893 این دو دفتر کوچک (پاریس و برن) در هم ادغام و یک سازمان بین‌المللی به نام "دفتر اتحاد بین‌المللی برای حمایت از مالکیت معنوی" تشکیل شد که نام مخفف آن"BIRPI" بود. این سازمان کوچک که مقر آن در برن سوئیس قرار داشت و شامل 7 کارمند بود، در واقع نیای "سازمان جهانی مالکیت معنوی" کنونی است. سازمان پویایی که 184 دولت عضو آن هستند و در حال حاضر 938 کارمند از 95 کشور مختلف در آن مشغول به کارند. وظایف، مسئولیت‌ها و اختیارات این سازمان در حال افزایش است.

به موازات افزایش اهمیت مالکیت معنوی، ساختار این سازمان نیز متحول شد. در سال 1960 مقر "BIRPI " از برن به ژنو منتقل شد تا به سازمان ملل و دیگر سازمان‌های بین‌المللی مستقر در این شهر نزدیک‌تر شود. یک دهه بعد به دنبال اجرایی شدن "قرارداد تاسیس سازمان جهانی مالکیت معنوی"،"BIRPI" به "WIPO" (ویپو) تبدیل شد و اصلاحات ساختاری و اداری مختلفی در آن صورت گرفت و دبیرخانه‌ای هم به منظور پاسخ‌گویی به اعضا تاسیس شد. در سال 1974 ویپو به یکی از آژانس‌های تخصصی سازمان‌های وابسته به سازمان ملل تبدیل شد و اختیار بررسی موضوعات مربوط به مالکیت معنوی بر اساس آن‌چه که اعضای سازمان ملل به رسمیت شناخته‌اند به این آژانس محول شد.
در سال 1978 دبیرخانه‌ی ویپو به ساختمان ستادی منتقل شد که در حال حاضر از بناهای مشهور و معروف ژنو است و چشم‌اندازهای زیبای مناطق ییلاقی سوئیس و فرانسه احاطه‌اش کرده‌اند.

در سال 1996 با انعقاد قرارداد همکاری با "سازمان تجارت جهانی"(WTO) ویپو دایره‌ی نقش‌آفرینی خود را گسترش داد و اهمیت حقوق مربوط به مالکیت معنوی در مدیریت جهانی را یک بار دیگر به اثبات رساند. انگیزه‌ای که منجر به انعقاد معاهدات پاریس و برن شده بود (اشتیاق به ارتقای خلاقیت و آفرینش‌گری از طریق حمایت از آثار فکری) همچنان نیروی محرکه‌ی ویپو و سلف آن در 120 سال گذشته بوده است. اما دایره‌ی حمایت‌ها و خدمات عرضه شده از سوی این سازمان در طول زمان اساسا متحول گردیده و گسترش یافته است.

نشان کپی رایت

در سال 1898 "BIRPI" تنها 4 معاهده‌ی بین‌المللی را تحت پوشش داشت، در حالی که امروز جانشین آن "ویپو" 27 معاهده‌ی بین‌المللی را تحت پوشش دارد و برنامه کاری مفصل و متنوعی دارد. "ویپو" به کمک دولت های عضو دبیرخانه‌ی خود می‌کوشد:

. مقررات و رویه‌های حقوقی مربوط به مالکیت معنوی در سطح کشورها را با هم هماهنگ سازد.
. خدماتی به منظور استفاده‌های بین‌المللی در جهت حفظ حقوق مالکیت صنعتی ارائه کند.
. به کشورهای در حال توسعه و سایر کشورها مساعدت‌های حقوقی و فنی برساند.
. حل اختلافات بر سر مالکیت آثار شخصی را تسهیل کند.
. فناوری اطلاعات را به عنوان وسیله‌ای برای ذخیره سازی، در اختیارگذاری و استفاده از اطلاعات ارزشمند در خصوص مالکیت معنوی به خدمت بگیرد.

فهرست کشورهای غیر عضو در معاهده برن(28 کشور) عبارتند از:

1.ایران 2. اتیوپی 3. اریتره 4. افغانستان 5. آنگولا 6.اوگاندا 7.برمه(میانمار) 8.بوروندی 9.ترکمنستان 10.توالو 11.تیمور شرقی 12.جزایر سلیمان 13.سائوتومه و پرنسیپ 14.سن مارینو  15.سومالی 16.سیرالئون 17.سیشل 18.عراق 19.کامبوج 20.کریباتی 21.کویت 22.گینه نو 23.لائوس 24.مالدیو 25.موزامبیک 26.نائورو 27.وانواتو 28.یمن

البته ممکن است برخی از کشورهای فوق‌الذکر تاکنون درخواست عضویت خود را به "ویپو" ارائه داده باشند.

صنعت نشر. شماره دوم