رؤیای عمو [DjadJuskin son] این رمان فیودور میخایلوویچ داستایفسکی(1) (1821-1881)، نویسنده­ی روس، که در 1859 انتشار یافت، یکی از کوششهای نادر نویسنده در زیمنه­ی طنزنویسی است. ولی، این طنز هرگز موفق نمی­شود ترحمی را که نویسنده نسبت به شخصیتهایش احساس می­کند تخفیف دهد. داستایفسکی دیگر نویسنده­ی درون­گرا و پریشان اولین آثارش نیست،ولی هنوز راهی که او را به طرف خلق شاهکارهایش هدایت خواهد کرد نیافته است. نویسنده در این اثر برای ما زندگی در یک شهرستان کوچک را با یاوه­گوییها و دسیسه­چینیهای خاص آن توصیف می­کند. مادری جاه­طلب به نام ماریا آلکساندروونا(2)، دختر زیبای او، زینا(3)، شاه­زاده­ی پیری نامتعادل، اما پولدار، و مردی که خواستگار زینا است، شخصیتهای اصلی داستان را تشکیل می­دهند. مادر می­خواهد دخترش را به ازدواج شاه­زاده­ای پیر درآورد که به روزگار کودکی خود بازگشته است، و قبلاً پیشنهاد متهورانه­اش را ارائه داده است، در حالی که خواستگار دیگر، که خویشاوند دور اوست، موفق می­شود که شاه­زاده­ی پیر را متقاعد سازد که در عالم رؤیا از زینا خواستگاری کرده است. «عمو» واقعاً باور می­کند که خواب دیده است، و این اعتقاد در آخرین صحنه، بهانه­ای برای پاره­ای ابهامات و مشاجرات خنده­دار می­شود که یادآور جالب­ترین قسمتهای بازرس، اثرگوگول(4)، است. بعضی از اشارات هزل­آمیز بسیار جالب توجه است که به ندرت در آثار داستایفسکی سابقه دارد، مثل صحنه­هایی که در آنها اشرافیت متفرعن و جاهل شاه­زاده به باد استهزا گرفته می­شود: کسی که، چون «هنر را بیشتر از طبیعت دوست دارد»، می­دهد ریش مصنوعی بگذارند، و دلش می­خواهد به دهقانان گیج و خرفت خود زبان فرانسه بیاموزد. در واقع، خنده­ی داستایفسکی خالی از تأثر نیست و همیشه حکایت از رنجی می­کند که نویسنده در برخورد با دنائت و نفهمی انسانهایی که او را احاطه کرده­اند احساس می­کند.

مرتضی کلانتریان. فرهنگ آثار. سروش.

1. Fedor Michailovic Dostovski  2.Maria Aleksandrovna 3. Zina 4. Gogol