اخلاق الاشراف. رسالهای به طنز از خواجه نظامالدین عبیدالله زاکانی، مشهور به عبید زاکانی(وفات: 772)، از شعرا و نویسندگان بزرگ ایران.
"اخلاق الاشراف" عبید در حقیقت طرح گونهای است از نوشتههای اخلاقی جدی فیلسوفانی چون "خواجه نصیرالدین طوسی" و "ابن مسکویه" که مفاهیم اخلاق عملی را شرح و تبیین کردهاند. عبید که از اوضاع اجتماعی بازمانده از روزگار مغول و حکومتهای ناپایدار محلی در ایران به خوبی آگاه است و تاثیر این اوضاع آشفته را در روحیه بزرگان مملکت و زندگی توده مردم میبیند، در پی آن است که به خواننده بفهماند و بنمایاند که چگونه ارزشهای انسانی و فضایل اخلاقی به ضد خود مبدل گشتهاند و اخلاق اجتماعی مردمان عصر تا چه حد سقوط کرده است. وی به طنز، فساد اخلاقی بزرگان دوران از شیخ و شاه و شاهزاده و امیر و قاضی و لشگری و دیوانی و تاثیر رفتار آنان را در زندگی و روحیان مردمان عادی نشان میدهد. از این رو، "اخلاق الاشراف" از منابع مهم تاریخ اجتماعی ایران در دوره مغول به شمار میرود. در حقیقت، عبید حافظ دیگری است با شیوه و روش خاص خود.
"اخلاق الاشراف" به زبانی بس هنرمندانه نوشته شده و از قدرت بیان و وسعت دانش ادبی و عمق و بینش فلسفی و آشنایی گسترده نویسنده با ادبیات عربی و فارسی، منطق، فلسفه، اخلاق نظری و عملی و علوم قرآنی حکایت میکند. این رساله، همانند بقیه آثار طنز عبید، قهرا از الفاظ و اصطلاحات رکیک (هر چند به مراتب کمتر) خالی نیست. عبید در ایجاز همانند سلف خود سعدی است. رساله شامل مقدمه به نثر مصنوع ادیبانهای، سبب تالیف رساله را بیان میکند و در بیان مفاهیم اخلاقی قلمی متین و استوار دارد.
برای هر باب از ابواب هفتگانه (حکمت، شجاعت، عفت، عدالت، سخاوت، حلم، حیا و وفا و صدق و رحمت و شفقت) دو راه گشوده شده است: یکی مذهب منسوخ که به جد است و همان حقیقت و واقعیت علمی و فلسفی این معانی است. دیگر مذهب مختار به نظر در بیان عملکرد بزرگان زمانه.
"اخلاق الاشراف" تا کنون چندین بار به چاپ رسیده است: نخستین بار همراه با بقیه نوشتههای عبید و چند مثنوی و قصیده "موش و گربه" و اشعاری دیگر با مقدمهای از "فرته"، ایرانشناس فرانسوی و سرگذشتی نه چندان تحقیقی و آمیخته با افسانه (هر چند شیرین و خواندنی) به قلم میرزا حبیب اصفهانی (استانبول،1303 ه.ق) سپس به همت "عباس اقبال آشتیانی"، مندرج در کلیات عبید متضمن غزلیات و برخی اضافات یا مقدمهای تحقیقی(تهران 1321) به طور مستقل با تصحیح، مقدمه و حواشی و توضیحات مفصل به قلم "علیاصغر حلبی"(تهران، 1374).
منوچهر پزشک. فرهنگ آثار ایرانی اسلامی. سروش
