قمارباز [Ig rok]. رمانی از فیودور میخایلوویچ داستایفسکی (1) (1821-1881)، نویسنده روس، که در 1866 منتشر شد. نویسنده خواسته است تجربه تلخی را که درجریان اقامتش در خارج از کشور برای او پیش آمده بود، شرح دهد؛ تجربه­ای که مبتنی بر عشق او به قمار بود و سبب شد تا او پاک­باخته و مقروض به روسیه بازگردد. قهرمان رمان، آلکسی ایوانویچ (2)، داستان خود را تعریف می­کند. او معلم سرخانه در نزد ژنرالی است که هروقت به خارج از کشور سفر می­کند در شهر )خیالی( رولتنبورگ (3) اقامت می­گزیند. آلکسی ایوانویچ سر از پا نشناخته در دام عشق پولینا (4)، خواهر زن ژنرال، گرفتار می­شود که با سنگدلی سرشار از بلهوسی با او رفتار می­کند. یک روز که آلکسی به پول احتیاج دارد، پولینا 700 فلورن به او می­دهد و او را می­فرستد که برای وی رولت بازی کند. در آغاز، بخت با آلکسی ایوانویچ یار است، ولی او می­خواهد از اقبالی که نصیبش شده است حداکثر فایده را ببرد؛ بنابراین، به بازی ادامه می­دهد، اما دیری نمی­گذرد که تمام پولش را می­بازد. در اثر این باخت تعادل روانی خود را از دست می­دهد و دچار نوعی هذیان می­شود. در دور و بر ژنرال دو ماجراجو پرسه می­زنند: مردی به نام دگریو (5) و زنی به نام بلانش که موفق به تحمیق او شده­اند و سرش کلاه می­گذارند. آنها صبورانه، چون جانورانی در کمین شکار، در انتظار ارثیه­ای هستند که قرار است در صورت فوت عمه مریض ژنرال به او برسد، اما این عمه بی­خبر و سرزده وارد می­شود: او آمده است که با دنیای هیجان­آور و مجذوب­کننده قمار آشنا شود، و آن را تا مرز شیفتگی لمس می­کند؛ در ظرف چند روز تقریباً همه ثروتش را می­بازد. دو ماجراجو دیگر دلیلی برای ماندن ندارند و ژنرال را به حال خود رها می­کنند. داستان به همین­جا ختم نمی­شود و پیچیده­تر می­گردد. آلکسی  ایوانویچ به سر میز قمار بازمی­گردد و این دفعه پول کلانی می­برد؛ اما خواه به سبب تقصیر پولینا، که غرورش او را از کوره به در می­برد، و خواه به خاطر مزاحمتهای بلانش، که از هیچ فرصتی برای خالی کردن جیب او غفلت نمی­ورزد، دوباره می­بازد و به خاک سیاه می­نشیند. سرانجام، آلکسی به یک قمارباز حرفه­ای مبدل می­شود. بعضی آدمهایی که نقش کمی در داستان دارند، نظیر استلی (6) انگلیسی، با قرض دادن پولی که آلکسی ایوانویچ برای به کف آوردن اقبال مجدد خود به آن نیاز دارد، بیهوده تلاش می­کنند تا او را نجات دهند. مرد سیه روز دیگر توانایی آن را ندارد که در برابر جاذبه قمار ایستادگی کند. خصوصیات قماربازان مختلف و جو حاکم بر قمارخانه با دقت هذیان­آلودی در این رمان توصیف شده است. اما، نویسنده به همین نیز اکتفا نمی­کند: در عمق حالات نفسانی شخصیتها به کاوش می­پردازد و چهره آنها را در لحظاتی که درگیر فشارهای شدیدی هستند ترسیم می­کند. زنده­ترین چهره­ها چهره «بابوشکا» (7)، عمه پیر مطلق­العنان و لجوجی است که خودش را در پایان زندگی گرفتار عشقی کرده است که گذشت در کارش نیست: قمار.

از این رمان، سرگئی پروکوفیف (8) (1891-1953)، آهنگساز روس، اپرایی به همین نام در 1916 تصنیف کرده که در 1926 در آن تجدیدنظر کلی به عمل آورده است.

مرتضی کلانتریان. فرهنگ آثار. سروش.

1.Fedor Michailovic Dostoevski 2.A.Ivanovic

3.Ruletenburg 4.Polina 5.Degrieux 6.Astley

7.Babuska 8.Sergei Prokofiev