فاطمه علیزاده / alizadeh@ketabnews.com

عصر پنج‌شنبه 22 فروردین ماه جاری، نشست "حکمت عطار" با حضور دکتر غلامحسین ابراهیمی دینانی، دکتر غلامرضا اعوانی و دکتر شهرام پازوکی، در انجمن حکمت و فلسفه ایران برگزار شد.

به گزارش کتاب نیوز، در این مراسم که به مناسبت روز بزرگداشت حکیم عطار نیشابوری برگزار می‌شد؛ دکتر غلامرضا اعوانی به عنوان اولین سخنران، در باب حکمت عطار گفت: "اسلام حکمت را نفی نمی‌کند اما حضور آن در یک قالب خاص را هم بر نمی‌تابد."

عکس‌ها: علی رفیعی/ فارس

اعوانی که درباره‌ی "چه چیز می‌توان از عطار آموخت؟" سخن می‌گفت، ادامه داد: "این سوال را باید در مقابل هر فیلسوفی مطرح کنیم. "حکمت خودشناسی" اولین درسی است که می‌توان از حکیم عطار آموخت. تمام آثار عطار حول محور خودشناسی می‌گردد. عطار در آثار خود، همه چیز را به انسان ربط می‌دهد. در «الهی نامه» آمده است: پادشاهی 7فرزند داشت. شاه‏زادگان نمودار 7 وادی طریقت‏اند و پادشاه مظهر پیر و سالک. شاهزاده‏ای مقهور شهوت است ( نشان از نفس اماره)، دیگری خواهان جام جم( نشان از حب و جاه)، آن ‏یکی در آرزوی آب حیات (نشان از حرص و طمع برای زندگی) و این نشان می‏دهد در آثار عطار؛ هر کدام از داستان‏ها مراتب وجود انسان است. زبانِ حال انسان. در «منطق‌الطیر» هم هر کدام از مرغان نمونه‌ای از انسان‌اند. و بهانه‌هایی که هر کدام از مرغان برای طی طریق می‌آورند، شاهد این مدعا است."

اعوانی، عطار را روانشناس‏تر از داستایوفسکی و نیچه معرفی کرد و گفت: "بیایید عطار را ببینید که از زبان حیوانات به علم‌النفس الهی می‌پردازد. عطار علامه بوده و یکی از شاخصه‌های مهم آثار او «نقد اجتماعی» است. نقدی که عطار از زمانه‌اش می‏کند، بی‌نظیر است. نشان‌دادن انسان در تمام صحنه‏های اجتماعی و زندگی یکی از شاه‏کارهای عطار است. تمام حکایات عطار، ولو اینکه وهمی و خیالی باشند، دارای هدفی تمثیلی‌اند. زبان او، زبان حال است و نه زبان قال. زبان وجود است. موجودات از زبان خودشان سخن می‌گویند، نه از زبان انسان.
روش عطار، روش مثال است؛ شبیه روش قرآن. یعنی بیان حقیقتی که آن حقیقت، در آن مثال مستمر است. او از آن مثال به سمت حقیقت می‌رود و بر عکس."

خر عاشق نمی‌شود!
دکتر غلامحسین ابراهیمی دینانی در پاسخ این سئوال که: "عطار در جایی عقل را مدار تکالیف دینی می‌داند؛ عقل را ترجمان وحی می‏داند، عقل را قاضی عدل و داد در زمین و آسمان‏ها می‏داند و از طرفی موضع سخت عطار با فلسفه‏ی یونانی باعث شده که بسیاری از اندیشمندان؛ به عطار توجه نکنند. آیا در آرای او که از طرفی عقل را بنیاد می‌داند و از طرفی این ‏همه با عقل و فلسفه مخالفت می‏کند؛ تناقض وجود ندارد. چگونه این تناقض را برطرف می‏کنید؟" گفت:

"هر متفکری در عالم، به رقم اینکه تالیفات بسیاری داشته باشد، اگر متفکر اصیل باشد، تنها یک حرف برای گفتن دارد. عطار یکی از بزرگ‏ترین متفکران جهان است و پیام اصلی او یک کلمه است: درد و درد و درد. ذره‌ای دردت دل عطار بس. اما درد یعنی چه؟ بیت‌الغزل اشعار عطار، دردمندی است. و این درد از جنس درد دندان و درد نان و درد اجتماعی نیست. این درد، دردی است که هیچ درمانی ندارد. دردی است که همان درد، درمان است. و انسانی که دردمند نیست، تنها حیوانی دو پا است. تهی و بی‌محتوا."

دینانی در ادامه افزود: "انسانی عمیق که معنویت و جایگاهی در جهان دارد؛ بی‌شک اهل درد است. و درد اساس عشق است. و طلب از عشق شروع می‌شود. کسی که طلب (حرکت به سوی کمال) ندارد، عقل ندارد و مُرده است. درد یک موهبت است. این درد در سراسر کائنات جاری است و در انسان متبلور است. هیچ حیوانی دردمندی انسان را ندارد، پس عاشق هم نمی‌شود. خر عاشق نمی‌شود!"

این استاد فلسفه ضمن توصیه‌ به مطالعه‌ی "مصیبت‌نامه" ادامه داد: "عطار با عقل بد نیست. کاء کفر را بیشتر از فاء فلسفه دوست دارد، اما منظورش از فلسفه، کدام فلسفه است؟ فلسفه‌ای که در حدود و موازین و قالب‌ها منجمد می‌شود. فلسفه‌ای که نمی‏تواند بالا برود. فلسفه‌ای که عقل و اندیشه را منجمد می‏کند. عطار با این فلسفه دشمن است. زیرا انجماد، صفت اندیشه نیست. رها و آزاد، از آنِ اندیشه است. کسی که اندیشه ندارد و دنبال آزادی می‏رود، چرت می‌گوید. اندیشه در قالب رسوب نمی‌کند. حتی در ریاضیات هم نباید منجمد بود. شما نمی‏توانید خدواند -سبحانه و تعالی- را با ریاضیات محاسبه کنید. گرفتاری ما با مهندس‏ها است که می‏خواهند همه چیز را اندازه بگیرند. پس عطار اشاره به «فلسفه‌ی خاص» دارد، که ضد حقیقت و طریقت است. که از کفر بدتر است."

باید محرم شد
دکتر "شهرام پازوکی" آخرین سخنران این مراسم در باب بدفهمی‏هایی که از عطار می شود گفت: " اولین قدم برای درست فهمیدن، درک سنت عرفان است. تا به این درک نرسیم، نمی‏فهمیم عطار و مولانا چه کسانی هستند. برخی، درک سنت عرفان ندارند و کسی را به نفع دیگری می‌کوبند، عطار را به نفع مولانا و مثل این. این در سنت عرفانی، کاملا بی‏معنی است. نباید فراموش کنیم که این‏ها همه از یک سنت سیراب می‌شوند و البته هر کدام‏شان شیرینی و لطافت مخصوص به خود را دارند. بدون درک این عالم معنوی، قصه‌ی ما می‏شود داستان فیل در تاریکی."

وی در ادامه پس از رد کردن برخی سوءبرداشت‌ها از آثار عطار گفت: "عطار زمانی تذکرة الاولیا را نوشت که می‏گفت: غفلت فراگیر شده است. جهل ما هم نسبت به زمان عطار، جهل مرکب است. مخاطبین عطار همه اهل علم نبودند، اما زبانش را درک می‏کردند. زیرا سخن از دل برخاسته بود و بر دل می‏نشست. با 800 سال فاصله‌ای که ما از عطار داریم، معیارهای‏مان هم فرق کرده است. نگاه بسیاری از محققان به عطار، نگاهی موزه‌ای است. و حال چگونه می‌توان حکمت عرفانی‌اش را فهمید؟ باید مخاطب او شد! باید از دوستان عطار بود. باید محرم اولیایی شویم که عطار توصیفشان کرده است. عطار با هر یک از اولیا که در تذکره نام می‌برد، اول هم‏زبان می‌شود، بعد هم دل. دردمندان داروی درمان درد خود را در عطاری او جستجو و تجربه می‏کنند."