بابک خرم دین، دلاور آذربایجان. کتابی درباره بابک، پیشوای خرم دینان، و طغیان وی بر ضد خلفای عباسی، نوشته سعید نفیسی (1274-1345) نویسنده و دانشمند ایرانی. این کتاب شامل مطالبی درباره جنبشهای ایرانیان، زندگینامه بابک خرم دین، جنبش او، آغاز و پایان کار خرمدینان، سرزمین آنها، شرح مفصل جنگهای بابک با خلفای عباسی و اسارت و قتل او و سرانجام خرم دینان و حاوی چند ضمیمه است که عبارتند از ترجمه مقاله بابک از کلمان هوار در دایرة المعارف اسلام و ترجمه تحقیق مفصل مینورسکی ذیل عنوان "سهل بن سنباط" و حوادث زمان بابک در مجله مطالعات شرقی و آفریقایی و کتاب شناسی تفصیلی بابک و جنبش خرم دینان ــ در این کتابشناسی همه متون عربی و فارسی مربوط به بابک و خرم دینان و تحقیقات اروپاییان در این باره معرفی شده است.
هدف نفیسی تنظیم و تدوین کتاب بر اساس بررسی دقیق منابع و استنباطات تازه نبود، بلکه بیشتر قصد داشت تا اخبار و روایات مربوط به بابک و خرم دینان را از متون متعددی چون تاریخ طبری، جوامع الحکایات عوفی، مجمل التواریخ و القصص الانساب سمعانی، اخبار الطوال دینوری مختصل الدول ابن اعبری، الباب ابن اثیر، سیاستنامه خواجه نظام الملک طوسی و مانند اینها گردآوری کند. بدیهی است که اغلب این نویسندگان و مورخان با دیده ضدیت و دشمنی به بابک و خرمدینان نگریستهاند و کمترین نشانهای از همدلی و همراهی یا حتی نقل بیطرفانه اخبار در این گونه آثار دیده نمیشود. از این رو کار محقق در دریافت واقعیت دشوار است. انگیزه نویسنده نویسنده در نگارش این اثر ترمیم و روشن کردن حقایق جنبشی تاریخی و ایجاد حس ملیت در روزگاری بود که ملی گرایی ایرانی بیشتر با تکیه بر عظمت ایران پیش از اسلام ترویج میشد.
نثر کتاب حماسی و پر از احساس است. نویسنده به شیوهای گاه مبالغه آمیز، از حمله تازیان به ایران و پی آمدهای آن سخن میگوید. به نظر او بیشتر نویسندگان و مورخان ایرانی در نگارش ماجرای بابک از سیاست روز تاثیر گرفتهاند. از این رو وی ضمن نقل کلیه روایات به نقد آنها همت گماشته و داوری نهایی مورخان را جانبدارانه و غرض آلود دانسته است. بخشهایی از این کتاب نخستین بار در مجله مهر (سال اول، زمستان 1312 و بهار 1313) و سال بعد (1333) به طور مستقل منتشر و سپس سه سال پیش از فوت نویسنده تجدید چاپ شد (تهران 1342).
سید علی آل داوود . فرهنگ آثار ایرانی اسلامی . سروش
