بهارستان. یکی از چندین نوشته منثور عبدالرحمن جامی (817_898 )، شاعر عارف و نویسنده نامور. این کتاب که به روضة الاخیار و تحفة الابرار نیز موسوم است، تألیفی است به نثر و نظم در پند و اندرز، حکایات حکمت آمیز، شرح حال شاعران و مقداری مطایبات و لطایف که جامی آن را در واپسین سالهای عمر خویش به قلم آورد. او به تصریح خود، در مقدمه بهارستان، زمانی که سرگرم خواندن گلستان بر فرزندش ضیاءالدین یوسف بود به این فکر افتاد که اثری به پیروی از این شاهکار شیخ سعدی بپردازد. بنابر قطعه ای در خاتمه بهارستان، جامی آن را در 892 به پایان برده و به حسین بایقرا (حکومت : 873 _ 911) سلطان شعردوست و هنرپرور تیموری اهدا کرده است.
کتاب مشتمل بر یک مقدمه، هشت روضه (به تبعیت از 8 باب گلستان) و یک خاتمه است. مندرجات روضههای هشتگانه به شرح زیر است: روضه اول، حکایات مشایخ که گلچینی است از سخنان و اسرار احوال عارفانی چون عبدالله انصاری، سَریّ سَقَطی، حسین منصور حلاج، فُضیل بن عیاض، سهل نستری، بشر حافی و گروه دیگری از بزرگان متصوفه؛ روضه دوم، پارهای اقوال حکمت آمیز فیلسوفان، حکیمان و خردمندان از سرزمینهای گوناگون و حکایاتی مناسب از شیخ حکایات گلستان سعدی روضه سوم در آداب ملک داری، عدالت و نصفت شاهان و حکایتهای عبرت آموزی که یادآور باب اول گلستان است. روضه چهارم درباره جود و کرم تعریف و لزوم آن و ذکر بعضی از مصادیق بخشندگی در قالب حکایاتی کوتاه و ساده. روضه پنجم در تقریر حال عشق و محبت و پروانگان انجمن شوق و محبت استقبالی از باب پنجم گلستان شیخ در عشق و جوانی و تقریباً هم حجم آن. روضه ششم در وصف مطایبه و مزاح و شیرین سخنی و نقل روایاتی از بزرگان دین در ستایش مزاح و نکوهش ترش رویی و تأکید بر ارزش سخنانی که خنده بر لب آورد.
جز یکی دو مورد جامی در تمامی حکایات و مطایبات این روضه کاملاً حد ادب و اندازه معقول را نگه داشته است. این روضه از فصلهای خواندنی و سرگرم کننده بهارستان است، هر چند عنصر طنز در پارهای از حکایات آن چندان قوی نیست. روضه هفتم در شعر و شاعری و شرح مختصر احوال شاعران پارسیگوی از آغاز تا زمان جامی. این بخش که مفصلترین روضه بهارستان است از لحاظ تاریخ ادبی ایران ارزش فراوان دارد. گو اینکه اطلاعاتی که مؤلف به دست داده بسیار مختصر و معدودی از آنها نیز نادر است. روضه هشتم حکایاتی چند در احوال حیوانات قصههایی که بازیگران آن امثال روباه، موش و شترند، بعید نیست که جامی در تألیف این باب گوشه چشمی به آثاری از قبیل کلیله و دمنه داشته است.
بهارستان، با آنکه از بهترین تألیفات در اقتفای گلستان سعدی است، از لحاظ کمی اندکی کوتاهتر از گلستان است و از حیث کیفی یقیناً فروتر از آن نشسته است. به نظر میرسد بخشهای منظوم بهارستان بیش از اشعار گلستان باشد. آنچه در این بخشهای منظوم به ناظمی منسوب نشده، به تصریح جامی، زاده طبع خود اوست. بیشتر بیتهایی که در قالب قطعه و رباعی و بعضاً مثنوی به دنبال هر حکایت آمده در حقیقت چکیده منظومی از همان حکایت است و کمتر مطلبی بر محتوای آن میافزاید.
جامی که اصولاً شاعر ساده گو و کم تکلیفی است در بهارستان نیز کمتر سراغ عبارات مصنوع، سجع پردازی، صنعت ترصیع و جناس تام رفته است. او جز در مقدمه و دو سه جمله آغازین هر روضه و اینجا و آنجای روضههای هشتگانه، به ندرت سجع به کار برده است. میتوان گفت که بهارستان بیشتر به نثر مرسل و حداکثر با استفاده از صنعت موازنه یا مماثله نوشته شده تا نثر مسجع، از آن جا که جامی سن فرزند خود و درجه ادراک ادبی وی را در نظر داشته، احتمالاً سعی کرده که نثرش ساده و حتی الامکان عاری از مفردات و ترکیبات مهجور و صنایع بدیعی بارد و دیریاب باشد، گو اینکه عبارات عربی و آیات قرآنی در نوشته او کم نیست. از آنجا که او دانشمندی با گرایشهای عمیق صوفیانه بود، این جنبه از شخصیت وی در جای جای بهارستان تاثیر گذاشته کما اینکه روضه نخستین را به صوفیان و حالات و سخنان آنان اختصاص داده است.
جامی با احاطهای که بر زبان و ادب فارسی، معارف اسلامی، ادب عربی و هنر شاعری داشته، از بهارستان متنی ساخته که از همه آثاری که به تقلید از گلستان تصنیف شده به این شاهکار زبان فارسی نزدیکتر شده است. از این رو بهارستان در کنار گلستان، سالهای سال در زمره محبوبترین و رایجترین متون درسی بوده و در قرنهای اخیر چاپها و ترجمههای متعددی از آن شده است. از قدیمترین این چاپها آن است که در 1252 به همراه شرح ترکی (ظاهراً از شمعی، شاعر ترک یا شاکر افندی) در استانبول منتشر شد. در این کتاب یک بار به سال 1329 در گانپور و همان سال در لکهنو چاپ سنگی شد. تاریخ نخستین چاپ بهارستان در تهران (سربی) سال 1308 ق است. این اثر با مقدمه "محمد محیط طباطبایی" در کتابخانه مرکزی در تهران به خط محمد جوادبن ملک الخطاطین شریفی، به چاپ رسید (کتابخانه مرکزی تهران، 1311ش) متأسفانه به پانوشتهای توضیحی این چاپ اشتباهاتی راه یافته است. نخستین و بهترین ویرایش بهارستان در اروپا به اهتمام بارون فون شلشتاوسرد، با ترجمه آلمانی آن در 1846 در وین نشر یافت. ترجمه انگلیسی کاملی نیز از بهارستان بدون قید نام مترجم توسط انجمن "کاما شسترا" ظاهراً در بنارس 1887 منتشر شد. کتابخانه مرکزی یک بار نیز چاپی به طریق افست از روی چاپ وین در 1340 منتشر ساخت. جدید ترین چاپ بهارستان به کوشش اسماعیل حاکمی (انتشارات اطلاعات، تهران 1367) به طبع رسید.
مجید الدین کیوانی. فرهنگ آثار ایرانی اسلامی. سروش
