یک عضو هیأت علمی دانشگاه تهران با بیان اینکه اغلب پرسشهای پیش روی روشنفکران ما، همچنان پرسشهای آل احمدی است، اظهار داشت: «جلال آل احمد اندیشمندی بود که با دردمندی سخن میگفت و با وجود انتقادات تند و صریح، هیچگاه میدان را خالی نمیکرد و به بیرون پناه نمیبرد.»
حسین میرزایی در آستانهی سی و نهمین سالروز درگذشت آل احمد در گفتوگو با ایسنا، تصریح کرد: «جستوجوگری و روحیهی پرتلاطم از جمله ویژگیهای اساسی آل احمد بود؛ به فراز و نشیبهای زندگی او از «جوانک انگشتر عقیق بهدست» تا «عضویت در حزب توده»، از همین زاویه میتوان نگریست.»
نویسندهی «جلال اهل قلم» که برگزیدهی نخستین جایزهی قلم زرین و هشتمین دورهی کتاب سال دانشجویی شده است، در ادامه یادآور شد: «آل احمد علاوه بر چیرهدستی در نویسندگی و وجود سبک خاص نگارش، در تحقیق نیز ید طولایی داشت. کارهایی که در اوایل دههی 40 زیر نظر او در مؤسسهی مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران انجام شد و مونوگرافیهای (تکنگاری) «تاتنشینهای بلوک زهرا»، «اورازان» و «جزیرهی خارک: در یتیم خلیج»، همگی حاصل تتبعات و حضور او در میدان تحقیق و توجهش به ابعاد اجتماعی و فرهنگی زندگی اجتماعی در حال تغییر ایران است.»
او یکی مسائلی را که در سرلوحهی مقالههای این نویسنده قرار دارد، پرداختن به اقشار و موضوعات اجتماعی از قبیل: زنان، روشنفکران، فرهنگیان، روستاییان، نهادهای حکومت مثل آموزش و پرورش، نهاد روحانیت و غیره دانست.
وی اعتقاد دارد: «اغلب آل احمد را ادیب و نویسنده میشناسند؛ ولی باید توجه داشت که آثار ادبی او، خصوصاً ادبیات داستانی، فارغ از ویژگیهای ادبی، عمدتاً بازآفرینی بحرانها و واقعیتهای اجتماعی زمان اوست و قالب داستانی، قالب انتقال اندیشهی او. «مدیر مدرسه»، «سرگذشت کندوها»، «نفرین زمین» و «نون و القلم»، حکایت و روایتی از وضعیت فرهنگ و آموزش جامعه، استعمار نفتی، چالشهای اصلاحات ارضی و نابسامانیهای آن و شکستها و ناکامیهای روشنفکران عصر اوست.»
این عضو هیأت علمی دانشگاه همچنین با اشاره به «پنج داستان»، دیگر اثر آل احمد، توضیح داد: «جلال در این اثر، روایتی مختصر و پرمحتوا از فضای اجتماعی عصر پهلوی اول داده است. سایر داستانهای او نیز خصلتی اینچنین دارند. جرأت و جسارت نقد اجتماعی و تشریح بحرانها و مسائل اجتماعی و سیاسی و ارائهی پاسخهایی در آن خصوص، از خصوصیات بارز آل احمد است که روشنفکر هر دورهای به آن نیاز دارد و پیشرفت جامعه در گرو آن است.»
حسین میرزایی استقلال را سرلوحهی حرکت فکری آل احمد دانست و توضیح داد: «او با این تفکر در جهت حل مشکل از درون جامعه، امید اصلاح داشت. در خصوص غربزدگی و روشنفکران، تفاسیر متفاوت و گاه متضادی دربارهی آل احمد وجود دارد؛ ولی نکتهی مهم این است که او بر جدال سنت و مدرنیسم در ایران و بحرانهای عصر گذار تأکید داشت. هرچند پاسخهای اندیشمندان و روشنفکران معاصر نسبت به ذهنمشغولیها و دغدغههای آل احمد، که متمرکز بر جدال سنت و مدرنیسم بود، ممکن است متفاوت باشد و حتماً هم اینگونه است؛ ولی اغلب پرسشهای پیش روی روشنفکران ما، همچنان پرسشهای آل احمدی است و این نشان از مسألهشناسی دقیق آل احمد دارد، هرچند پاسخ به آن پرسشها بهگونهای دیگر باشد.»
