نشست نقد جامعه‌شناختی رمان «نادرشاه و دختر کولی» اثر علیرضا حسن‌زاده، در پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی و با حضور فرزانه گشتاسب، دبیر نشست و منتقدان پوپک عظیم­ پور، بابک خلعتبری، فاطمه عظیمی فرد، آرش رضاپور و افشین نادری برگزار شد.

به گزارش ایرنا، در ابتدای نشست، فرزانه گشتاسب دانشیار پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی و دبیر نشست یادآور شد که مؤلف این کتاب به عنوان یکی از انسان­ شناسان برجسته و فعال دو دهه اخیر ایران شناخته می شود و پیشتر آثار او را در زمینه های انسان شناسی مطالعه کرده ایم. از این رو این رمان را نیز باید به عنوان رمانی که یک انسان­ شناس تألیف کرده است، مورد بررسی قرار داد.

 وی افزود:‌ نویسنده این رمان با فرهنگ ایرانی، اسطوره ­ها، افسانه­ ها و آیین ­های آن آشنا است و این امر بر روی اثر او تأثیر عمیقی گذاشته است. وی توضیح داد رمان اول این نویسنده هم با نام « تهران، آدم ­ها و کلاغ ­ها» از افسانه ­ها، اسطوره‌ها و روایت­ های مردمی تأثیر پذیرفته بود.

پوپک عظیم ­پور عضو هیات‌علمی دانشکده هنرهای نمایشی و موسیقی دانشگاه تهران نیز درباره­ رمان «نادرشاه و دختر کولی» گفت: کتاب نادرشاه و دختر کولی به نوعی ادای دین به آیین کولی ­گری و کولی ها است و نویسنده با هوشمندی با آشنایی زدایی از شخصیت تاریخی و حقیقی نادرشاه او را وارد دنیای پر رمزوراز کولی ­ها کرده است تا با ترسیم زندگی شاد، عجیب و رازگونه کولی­ ها خواننده تصمیم بگیرد نادرشاه که بود و دختر کولی با او چه کرد.

بابک خلعتبری استاد دانشگاه شهید بهشتی و فوق دکتری ادبیات تطبیقی از دانشگاه مونترال نیز در نقد این کتاب، گفت: این کتاب زندگی را به یک ساحت و  واقعیت ملموس مادی تقلیل نمی‌دهد، نه از منظر مدرنیستی و نه از منظر سنتی آن.

 وی افزود: به نوعی می­شود گفت این رمان تمام عرصه های هستی انسان را از خواب و رؤیا تا بیداری، از مرگ تا زندگی دربر دارد. به واقع این رمان بر پایه مفهوم مهمی شکل گرفته که آن تبارشناسی انسان و نفس و تکامل اخلاقی او در پهنه جدال تاریخی خیر و شر است.

نادرشاه و دختر کولی  علیرضا حسن زاده

فاطمه عظیمی‌فرد زبان‌شناس و مدیر گروه زبان و رسانه صداوسیما دیگر منتقد این کتاب بود که گفت: چاپ دوم این اثر در زمان کوتاه آن هم با توجه به شرایط سخت اقتصادی موجود، جای تبریک به مؤلف و ناشر دارد. در ابتدا باید گفت که نویسنده این رمان از آن دست نویسندگانی است که پیش از نوشتن، بسیار خوانده است. به زبان دیگر در این رمان ما با نویسنده ­ای پژوهشگر روبه ­رو هستیم. به این دلیل جهانزیستی نویسنده بسیار وسیع و غنی است و شاید یکی از دلایل غنای این اثر را باید در این علت جست­جو کرد.

وی افزود: در ادبیات ایران در برخی آثار، رابطه­ ای گسترده با ادبیات عامیانه را مشاهده میکنیم. پس حضور ادبیات عامه و داستان‌های بومی و اسطوره‌ای در داستان‌نویسی معاصر بی‌سابقه نیست اما آن­طور که این رمان به آن پرداخته، کم‌سابقه است.

آرش رضاپور مترجم رمان و انسان­شناس نیز درباره رمان حسن‌زاده بیان کرد:‌ این رمان، رمانی درباره‌ عشق و به واقع در ستایش عشق است. مهم­ترین مضمون این رمان این است که با از دست دادن عشق، قهرمان تبدیل به هیولا می شود. اما هیولایی شدن در این رمان به شکل ­های مختلف رخ داده است. نادرشاه به یک شکل و فتح­علی شاه به صورتی دیگر با پدیده هیولایی ­شدن مواجه می­شوند. برساخت نمایشی و دراماتیک اژدها/هیولایی شدن برای نادر، تعلیقی میان نکوهش و ستایش را نشان می­دهد و شکلی نیچه ­ای در رمان می­گیرد اما برای فتح­علی شاه از یک الگوی ملی و بومی آشنا یعنی صورت ضحاکی تأثیر می­گیرد. 

افشین نادری مردم‌شناس، شاعر و متخصص فرهنگ عامه به عنوان آخرین منتقد به بحث درباره­ رمان پرداخت و گفت: در این جلسه نقد و بررسی درباره خیلی از مفاهیم چون استعاره، افسانه، اسطوره، آیین و غیره صحبت شد اما من فکر می­کنم رمان «نادرشاه و دختر کولی» برآمده از تجربه زیسته نویسنده است.

وی ادامه داد: تجربه زیسته در این رمان به صورت غیرمستقیم قابل مشاهده است.

وی افزود:‌ کولی داستان حسن­ زاده از آسمان می­ آید ولی عملش روی زمین اتفاق می­افتد، دل می­برد و دل می­بازد. وقتی برای رسیدن به معشوق، دنیای شیرین خواب را ترک می­کند و به بیداری که پر از سختی و دشواری است، پا می­گذارد، او واقعی است. انگار مثل آدم هبوط کرده است.

نادری عنوان کرد: رؤیا در این رمان یک انتخاب است، انتخاب دیگرگونه بودن، متفاوت بودن. اگر نفسی فاقد رؤیا باشد، هرگز به رشد اخلاقی نمی­رسد. این رمان به ما میگوید جامعه بدون رؤیا، جامعه بدون امید و جامعه­ ای بدون اخلاق است.

رمان «نادرشاه و دختر کولی» در هفت فصل با عناوین زیر نوشته شده است: رویای کولی، معبد هندوها و عشق نادر، پیشگویی زن کولی، فتح دهلی، کودک کولی، شب ششم هذیان و وبا، از آسمان جای باران، کولی میبارد!. 

حسن‌زاده نویسنده این رمان، مردم شناس و فارغ‌التحصیل دکترای انسان‌شناسی از دانشگاه گوته فرانکفورت است و در رمان تازه خود، افسانه‌های مردمی درباره شخصیت نادرشاه را با داستان تلفیق کرده و چهره دیگری را از شخصیت مقتدر نادرشاه افشار به مخاطب ارائه کرده است. 

کارو ولش تو ادعا که بیستیم؛ جز خودمون به فکر هیچکی نیستیم... کنج اداره عمرمون تباه شد؛ بس که نشستیم دلمون سیاه شد... نمی دن آدمو فرشته‌ها لو؛ کسی نمی گیره از آدم آتو... قدیم که نرخ‌ها به طالبش بود؛ ارزش صندلی به صاحبش بود... فقیه اگه بالای منبر می‌نشست؛ جَوون سه چار پله پایین‌تر می‌شِست... مردا بدون میز هم عزیزن؛ رفوزه‌ها همیشه پشت میزن ...
چرا فوتبال می‌بینیم؟ چرا دیکتاتورها سیری‌ناپذیرند؟ یا ما چگونه در زبان محاوره سعی می‌کنیم دراماتیک باشیم؟... یک تلویزیون با حق انتخاب بین هفتصد کانال نه آزادی بلکه اجبار است. دستگاهی که آفریده‌ایم نیاز به تماشا شدن دارد؛ زیرلب به ما می‌گوید: «برای قبضه کردن توجه شما از هیچ کاری دریغ نخواهم کرد... همان‌گونه که خوراک فکری تبلیغات، همه‌مان را به مقام برده‌های مصرف‌کننده تنزل می‌دهد، هنر دراماتیک، آفریننده و بیننده را به مقام مشارکت‌کننده ترفیع می‌دهد ...
داستان که نه، قصه هم نیست... سبک روایت همان سبک خاص نویسنده در کتابهای روایت فتح است: پیش بری روایت به سبک پس و پیش گفتن وقایع در عین به هم پیوستگی برای در تعلیق نگه داشتن مخاطب... جراحی اختلاف نظرهای علمای نجف بخصوص درباره اضلاع مثلث حکومت، مردم و حوزه؛ که مهمترین انگیزه شهید صدر برای ما شدن و بزرگترین سد در مقابل او نیز بوده است، کار بسیار سختی است که نویسنده از پس آن برنیامده ...
می‌گویند شهریار ماکیاولی همیشه کنار تخت استالین است. غیر از این هم از او انتظار نمی‌رفت: پس از این کتاب، هیچ سخن به‌واقع مهمی درباره اخلاقیات سیاسی گفته نشده است... خوانش این آثار باید در ارتباط و تعامل با محیط صورت گیرد... اثر منفور و مهوّع آدولف هیتلر هم در کنار کتاب‌های خردمندانی همچون هابز و لاک و مونتسکیو و برک و دوتوکویل و هایک و رالز، فصلی را به خود اختصاص داده است. ...
خود را آنارشیستی می‌داند که به دموکراسی عشق می‌ورزد... در جنبش‌های دانشجویی خشونت‌آمیز حضوری فعال داشته است و سپس راهی آمریکا می‌شود و در گروه نمایشی دوره‌گرد نقش ایفا می‌کند. او مجددا به ژاپن برمی‌گردد و سرآغاز شورش‌های دیگری در روستای اجدادی‌شان می‌شود... کره‌ای‌ها به‌عنوان برده از وطن‌شان به ژاپن آورده شده‌اند و تحت استعمار ژاپنی‌ها قرار دارند ...