یادداشتی بر مجموعه ‌داستان یحیای زاینده‌رود | اعتماد 

نویسنده را پیش‌تر با مجموعه ‌داستان «سپیدرود زیر سی‌و‌سه پل» و رمان «بند محكومین» می‌شناسیم. نویسنده‌ای كه غالب آثارش دارای دو ویژگی زبانی است: تاق‌وار‌گی و ایجاز. در مجموعه ‌داستان «یحیای زاینده‌رود» كه سال 1397 از نشر پیدایش منتشر شده و به چاپ سوم رسیده است، ویژگی دوم زبانی بیشتر به چشم می‌آید: اثر، تراش‌خورده است. این شكل از تراش‌خوردگی را می‌توانیم به مثابه یك تندیس هنری بپذیریم.

كتاب یحیای زاینده‌رود در حجم كوچك خود، مجسمه «دروازه دوزخ» است كه «آگوست رودن» اواخر قرن نوزدهم ساخت. یك اثر حجیم پنج متری كه بالای آن مردی (به‌ظاهر، دانته) موشكافانه به پایین نگاه می‌كند و نمی‌كند. نگاه می‌كند، زیرا چشمانش رو به پایین است و نگاه نمی‌كند، چون می‌اندیشد و پایین چشم‌های آن مرد، جهنم است؛ انسان‌ها شعله می‌كشند و صیحه می‌زنند، اما نمی‌میرند. «بودن یا نبودن»، مساله این نیست. «مردن یا نمردن»، دغدغه این است.

در داستان‌های یحیای زاینده‌رود، شخصیت‌های مرده نامیرا هستند تا در حیات عزیزان‌شان زندگی كنند. خاك كه مرز بارز جهان مردگان و زندگان است، تبدیل به پرده‌ سبكی در توفان شده است؛ پرده‌ای كه هماره از نسیم شكست می‌خورد، چگونه می‌تواند تاب توفان داشته باشد؟

دست‌های «پونه» كه هیچ اجبار و ظلمتی، نمی‌تواند پنهانش كند، از اثر ادبی بیرون زده است: «پدر درون قبر ایستاده بود. تنگ بود، نمی‌شد. هر چه می‌كرد، نمی‌شد. جنازه در بغل پدر تكانی خورد و گوشه چادر سیاه كه لكه‌هایی سیاه‌تر رویش خشكیده بود، باز شد و دستی سفید پیدا شد كه در سیاهی شب و حیاط و باغچه و چادر، از نور فانوس هم انگار سفیدتر بود...» پونه، ترجمان تولدی دیگر از فروغ است: «... دست‌هایم را در باغچه می‌كارم / سبز خواهم شد. می‌دانم، می‌دانم، می‌دانم/ و پرستوها در گودی انگشتان جوهری‌ام / تخم خواهند كاشت...»

همان‌طور كه در آیه‌های آسمانی اعضای بدن شهادت می‌دهند، دست بیرون‌زده پونه از باغچه در آیه‌های زمینی یحیی، شاهدی ا‌ست كه از شهادت سپیدی و معصومیت خود دست نمی‌كشد. دستان پونه هنگامی شهادت می‌دهند كه ظلمت فراگیر می‌شود: «پدر كه بعدازظهرها می‌رفت میدان چهارپادشاه خرید، از دكه دوستش كه پونه صدایش می‌زد عموروزنامه‌ای، روزنامه می‌گرفت؛ در حیاط را كه باز می‌كرد، مادر پشت شیشه‌بند ایستاده بود. منتظر بود هوا تاریك شود و دست سفید سبز شود.»در داستان «روشنای یلداشبان» پرده و باد درهم می‌پیچند و دروازه آگوست رودن گشوده می‌شود.

گویی توفان در این داستان، پرده را از بن دریده است. بین دو جهنم، خطی نیست، مرزی نیست. خاك، دیگر مردگانش را به خود نمی‌پذیرد، آنها را پس می‌زند. مردگان به ما می‌خندند، چراكه نمرده‌اند، چراكه قرار نبوده بمیرند و ما با دست‌های خودمان، پیش از رسیدن اجل، آنها را جوان‌مرگ كرده‌ایم: «...لب‌هاشان آرام به لبخندی كش آمد، بعد خندیدند، بعد بلند خندیدند؛ بعد ناگاه های‌و‌هوی‌شان بلند شد و صداشان پیچید.» حتم، صداشان می‌پیچد درون وجدان ما و تا پابرجایی تاریكی، دست از سر ما برنمی‌دارد.در داستان «روضه‌الشهدا» سیما كه بی‌جهت دختر «خانم خاوری»(!) نیست و بی‌جهت نامش «سیما» نیست، دست‌بسته به درون جهنم آگوست رودن سُر می‌خورد: «خندان، با موهای دم‌اسبی، با پیرهنی قرمز، با چینی روی سینه و با چینی روی زانوها. دختر می‌نشیند و پیش از نشستن، پشت دامن پیرهن را به زیر پاها می‌سراند. میان جلو دامن را بین پاها سفت می‌كند. بعد دو دست را پشت كمر می‌گذارد، گویی دست‌ها را بسته باشند؛ حتما یعنی كه بزرگ شده است و نمی‌ترسد و نیازی به گرفتن دو سوی سرسره ندارد. بعد خنده‌ای و لحظه سریدن، جیغی، كه هرچه به زیر و زیرتر می‌آید، بلند و بلندتر می‌شود. سر می‌خورد و صدایش میان پارك می‌پیچد، میان درخت‌ها. حالا بر سرسره خون است، از بالا تا به زیر. خونِ دلمه‌بسته لخته لخته لخته كش می‌آید...» صورت نوزاد در داستان «یحیای زاینده‌رود» در نازكی پرده، بی‌بود و نبود توفان بیرون می‌زند: «... در جعبه را كه خواستم ببندم، هوایی شدم ببینمش. نگاه بكنم، نكنم، بكنم، نكنم؟ روش را كنار زدم. چقدر سفید بود. انگار صورتش زیر نور شمعدان بود. بغض كردم.» داستان یحیای زاینده‌رود در پایان كتاب آمده تا تجمیع مرگ‌های این مجموعه‌ داستان باشد. یحیی پیش از آنكه به دست ما كشته شود، مرده است. یحیی مانند پونه جوان نشده كه بمیرد و داغ به دل پدر و مادرش بگذارد. دانشجو نشده كه مانند سیما دست‌بسته، پای تیرك را با خونش آبیاری كند. یا مانند علی راهی جبهه نشده كه شهید بشود، یا هزارجور مرگ و میر دیگر. یحیی به تنهایی، همان هزارجور مرگ و میر دیگر است و تمام مرگ‌های این مجموعه ‌داستان را روی شانه‌های نوزادی خود حمل می‌كند.

یحیای زاینده‌رود | کیهان خانجانی | پیدایش

شاید هیتلر را به عنوان شخصی بشناسند که بیشتر به جای خواندن کتابها آنها را می‌سوزانده است، ولی باید این حقیقت را بعد از سالها منتشر کرد که تنها نیروهای آمریکایی بعد از اشغال آلمان، حدود 3هزار جلد کتاب را از کتابخانه‌ی شخصی هیتلر در مونیخ به کتابخانه‌ی کنگره آمریکا منتقل کردند... هیتلر در جایی گفته است؛ در طول جنگ جهانی دوم هر شب یک کتاب می‌خوانده و در حقیقت تمام نیازهای خود را از این کتاب ها رفع می‌کرده است! ...
در میان صدها هزار عنوان کتاب مدیریت و رهبری موجود در بازار کدام یک می‌توانند نگرش صحیحی را در ما ایجاد کنند؟ این سوالی است که نه از نویسندگان آن کتاب‌ها و نه از خوانندگانشان می‌توان پرسید، بلکه فقط مدیران موفق جهان هستند که نمود عینی عمل به مفاهیم این کتاب‌ها هستند... این کتاب آنقدر برای خانم وایت‌من اهمیت دارد که همه کارمندان خود را مجبور به مطالعه آن کرده است. ...
این سه زن جوان سمبلی از سه چهره مدرن از جامعه معاصرند... تنهایی سختی را در غیبت همسری که عاشقش بوده و اکنون نیز هست، تجربه می‌کند... با درخواست ویزایش برای رفتن به فرانسه موافقت نمی‌شود و او مجبور است زندگی دیگری را تجربه کند... تردید شبانه برای تصمیم گرفتن درباره زندگی‌اش غیرعادی و فلج‌کننده است... فرد چنان در حاشیه‌ها درجا می‌زند که آینده به محاق می‌رود... زندگی اگر که تحقق نیابد رنج‌آور می‌شود ...
این سفرنامه در چارچوب ادبیات مهاجرت، یعنی در مقوله ادبیاتی که نویسندگان رانده‌شده از آلمان هیتلری در غربت و مهاجرت نوشتند، خیلی پرآوازه نیست، چون‌که به جزئیات زندگی مردم آلمان در شرایط دشوار و وحشت‌آلود حکومت نازی‌ها چندان نمی‌پردازد. از دید ادبیات هجرت رمان «مفیستو»، اثر پسر ارشد توماس مان، یعنی کلائوس مان، همچنین داستان‌های کوتاه برتولد برشت با عنوان «ترس و نکبت رایش سوم» شهره‌ترند... قاضی با انتخاب «دون كیشوت» گامی بسیار دلنشین و پربرکت در راه ترجمه برداشته است، شوخ‌طبعی و طنز ذاتی او موجب ...
جهان در نفس خود زنانه است و زاینده و مایل به مهر... اگر بگویم آن دوره از روزگار ما منفک نیست و نگرش ما به جهان هنوز شبیه آن دوران است و ما هنوز به شیوه‌ آن دوران درجا می‌زنیم حرف تازه‌ای زده‌ام؟... مجسم کنید 25 یا 30 نسل قبل از ما، پدران‌مان پشت دروازه‌های ری یا نیشابور یا اصفهان چه روزگار پرهراسی را گذرانده‌اند، آن زمان که خبر نزدیک‌شدن سپاه مغول یا تیمور یا آغامحمدخان را شنیده‌اند. و قبل از آن... ...