مهدی نوری

بیست و یکم تیر ماه سالروز قیام خونینی است که در حریم حرم امن و مقدس رضوی برای حفظ حرمت زن مسلمان ایرانی صورت گرفت. "قیام گوهرشاد" درسال 1314ه.ش اتفاق افتاد. این حرکت در اعتراض به جریان کشف حجاب رضا شاه روی داد و در پی آن، مردم شهر مشهد در صحن مسجد گوهرشاد به اعتراض تجمع کردند، نیروهای نظامی بلافاصله به اجتماع مردم حمله کرده و در اثر آن جمعی زیادی از مردم به شهادت رسیدند. راستی چه زیبا و پر معناست که غیوران ارض طوس در دفاع از تمامیت عفاف در مسجدی گرد آمدند که نام یکی از عفیف‌ترین زنان ایرانی را برخود دارد.

این لیست منتخب برترین آثار مرتبط با واقعه گوهرشاد است:

1. اعجوبه عصر، بهلول قرن چهاردهم/نشر نسیم حیات/نویسنده:سید عباس موسوی مطلق

دراین کتاب شرح حال و اقدامات " شیخ محمد تقی بهلول" بازگو می‌شود. بهلول در بروز قیام مردم مشهد در مسجد گوهرشاد علیه کشف حجاب نقش مهمی بر عهده داشت. خواندن حرف‌های کسی که در آن قیام حضوری جدی و فعال داشته است هنوز هم جذاب است.

2.خاطرات سیاسی بهلول/نشر صاحب الزمان/نویسنده: محمد تقی بهلول/ ترجمه:علی اصغر کیمیایی

این کتاب نیز خاطرات سیاسی حاج شیخ محمدتقی گنابادی، مشهور به شیخ بهلول، است. بهلول که در راه اندازی، هدایت و رهبری این اجتماع و تظاهرات اعتراض‌آمیز نقش مهمی به عهده داشت، پس از سرکوب قیام ناگزیر به افغانستان فرار کرد، امادر آن جا دستگیر و زندانی شد. وی چند سال بعد به ایران بازگشت، ولی پس از چندی به عتبات عالیات مراجعت نمود و مدت 36 سال از روزگار خود را در آن‌جا گذراند. بهلول سرانجام با پیروزی انقلاب اسلامی به کشور بازگشت. او خاطرات خود را به زبان عربی تدوین کرده و نوشتار حاضر ترجمه‌ای از آن است. رهبر معظم انقلاب در اطلاعیه‌ای که به مناسبت درگذشت ایشان صادر نمودند این طور نگاشته‌ است: این بنده‌ی صالح و مجاهد و پرهیزگار که عمر طولانی و پرماجرای خود را یکسره با مجاهدت و تلاش گذرانید، یکی از شگفتیهای روزگار ما بود. هفتادسال پیش در ماجرای خونین مسجد گوهرشاد، زبان گویای ستمدیدگان وحق‌طلبان شد و آماج کینه‌ی حکومت سرکوبگر پهلوی گشت. اکنون این یادگار یک قرن تاریخ پرحادثه‌ی مبارزات ملت ایران از میان ما رفته و انشاءالله قرین رحمت و مغفرت الهی است.

3.واقعه گوهر شاد به روایت دیگر/نشر رائین/نویسنده: اسماعیل رائین

اثر حاضر تحقیقی خواندنی درباره واقعه مسجد گوهرشاد مشهد است. بخشی از این پژوهش براساس اسناد پرونده دادگاه محمد ولی خان اسدی فراهم آمده است. او در زمان وقوع حادثه مقام نیابت تولیت آستان قدس رضوی را بر عهده داشت و در اثر همین واقعه عزل، حبس و اعدام گردید. لازم به ذکر است که اسناد منتشره در کتاب از مجموعه اسناد منتشر نشده‌ای است که در آن به عوامل و چگونگی رخدادهای واقعه مسجد گوهرشاد اشاره شده است. این کتاب گوشه‌ای از تاریخ معاصر ایران را بازگو می‌کند.

4.خاطرات سیاسی سید محمد علی شوشتری (خفیه نویس رضاشاه پهلوی)/نشر کویر/به‌اهتمام غلامحسین میرزا صالح

سید محمد علی شوشتری پس از کودتاه 1299ش به تدریج به رضاشاه نزدیک شد و سرانجام به عنوان نماینده مخصوص رضا شاه رهسپار مشهد شد تا در آستان قدس رضوی ناظر امور باشد. واقعه گوهرشاد که در پی جریان کشف حجاب در مشهد رخ داد و موجب کشته شدن گروهی از مردم گردید در زمان اقامت نامبرده در مشهد روی داد. در این واقعه محمد ولی خان اسدی مقصر شناخته شد و پس از محاکمه صحرایی تیر باران شد. شوشتری بعد از این واقعه به تهران آمد و پس از شهریور 1320 و خروج رضا خان از ایران، وقایع مذکور را به رشته تحریر در آورد.

5. گوهرشاد/نشر فرهنگ سبز/کاظم برغمدی سبزواری

آنچه در این کتاب روایت می‌شود شرح زندگی "گوهرشاد" همسر "شاهرخ" است. وی زنی نیکوکار و ارادتمند آستان اهل بیت پیامبر(علیهم صلوات الله) بود. نخستین مسجد جامع شهر مشهد در جنوب صحن رضوی به همت او ساخته شد. در این کتاب علاوه بر وقایع زندگی گوهرشاد بخشی از تاریخ سلسله تیموریان بازگو می‌شود.

مادر رفته است؛ در سکوت. و پدر با همان چشم‌های بسته و در سنگر خالی دشمن! همچنان رجز می‌خواند... در 5 رشته: بهترین فیلم، بهترین کارگردانی، بهترین فیلمنامه، بهترین بازیگر نقش اول مرد (داستین هافمن) و بهترین بازیگر نقش اول زن(مریل استریپ) اسکار گرفت... احساس می‌کند سالهاست به تنهایی بار مسئولیت یک زندگی مثلا «مشترک» را به دوش کشیده است و حالا برای کسب جایگاه اجتماعی و رسیدن به آرزوهای تلف شده‌ی دوران مجردی، خانه را ترک می‌کند ...
در محیطی كه فرهاد تصور می‌كرد «داره از ابر سیاه خون می‌چكه...»، قطعاً شرایط نمی‌توانست خوب باشد. حالا تصور كنید در این شرایط یك كاریكاتوریست چه باید بكشد؟... مردم فكر می‌كردند كه مینیاتورها را با مركب سیاه كشیده‌اید. درحالی‌كه اصل موضوع این نبود. اصل، «سیاهی» موضوع بود. تاریكی و وحشتی كه بر جامعه سایه انداخته بود؛ همان‌چیزی كه طنزپردازان خارجی به آن «طنز سیاه» می‌گویند... هفته‌نامه آیندگان ادبی بعد از دستگیری دو نفر از همكاران من رسماً تعطیل شد ...
سیاست حذف را از طریق «ناپدیدسازی» دانشجویان، اساتید دانشگاه، روزنامه‌نگاران و روشنفکران پی گرفت... تجربه شکست سیاسی در محیط شوخ‌و‌شنگ کودکی ترومایی را ایجاد کرده است که از حواشی ماجراها در‌می‌یابیم راوی نه از آن دوران کنده می‌شود و نه دقیقا می‌تواند آن ایام را به یاد بیاورد... من از پدر هیچ وقت نپرسیدم عمو رودولفو چرا و چگونه مرد. لزومی هم نداشت. چون هیچ کس در سی‌ سالگی به علت سالخوردگی نمی‌میرد ...
یك مطلب را گفته بودیم اما به دو زبان... افكار او همگرایی غیرقابل انكاری با ایدئولوژی نازیست‌ها دارد... «نیهیلیسم» از نظر یونگر بخشی از «استثمار معنوی» انسان مدرن است، نوعی «پوچی درونی» و خالی شدن از ارزش‌های والا؛ اما برای آل‌احمد «نیهیلیسم» ایدئولوژیی ست كه سرمایه‌داری متاخر را در جای خود تثبیت می‌كند... آل‌احمد در آثارش به هیچ ‌وجه مخالف تكنولوژی و ابزار مدرن نیست... ماشین وسیله است و هدف نیست. هدف، نابودی فقر و رفاه مادی و معنوی را برای همه است ...
رویکرد جدید کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس، طبق قانون از وظایف تعریف شده «مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی» است!... کاش برنامه‌ها را با مشورت پژوهشگران اسنادی و نسخه‌شناسان دوباره مطالعه کنند... این کتابخانه از دوره ریاست رسول جعفریان، درهای خود را به روی عموم باز کرد و هر شهروندی با ارائه کارت ملی می‌توانست از کتابخانه بهره ببرد ...