نگاهی به کتاب طوطی فلوبر اثر جولین بارنز | مرور


«طوطی فلوبر» [Flaubert's parrot] نه کتابی روایت محور است و نه کتابی داستان محور. به بیان دیگر نه با داستانی خطی مواجهیم و نه با شخصیت هایی که به پیشرفتش مددی رسانند. کتاب توجه اش معطوف به «گوستاو فلوبر»، رمان نویس معروف فرانسوی و طوطی‌ای است که در «ساده دل» از آن استفاده کرده است. رمانی که داستان خدمتکاری به نام «فلیسیته» را روایت می‌کند که بیشتر عشق خود را صرف طوطی‌ای تزیینی کرد؛ اما آیا این تنها هدف بارنز برای خلق این کتاب بوده است؟ همه‌ی اینها دست به دست هم می‌دهند تا بیندیشیم آیا در این سفر، هدف راوی، درک حقیقی زندگی فلوبر است؟ راوی هر چه سعی می‌کند بیشتر با زندگی فلوبر آشنا شود، بیشتر دچار سردرگمی می‌شود؛ حتی در بخشی، بیوگرافی کاملی از نویسنده ارائه می‌دهد تا بر غیر قابل دستیابی بودن اطلاعات اصلی داستان تأکید کند.

طوطی فلوبر [Flaubert's parrot]

این اطلاعات گره ای از مشکلات راوی را باز نمی کند. هرچه بیشتر در این مسأله پیش می‌رویم، بیشتر درمی یابیم که چقدر اطلاعات ما از جهان ناقص اند و گاهی متوجه‌ی ساده ترین چیزهای اطراف مان نمی شویم. راوی مصمم است که راز طوطی را کشف کند. اما با غوطه ور شدن در این موضوع، با موانع دیگری روبه رو می‌شود. گاهی شک می‌کند که آیا زنده کردن توصیفات فلوبر در زمان حال امکان پذیر است یا نه؟ راوی در تشبیهی که فلوبر از مانند کردن خورشید به انگور فرنگی قرمز به دست می‌دهد، می­نویسد: «آیا در سال ۱۸۵۳ مربای انگور فرنگی قرمز در نرماندی همان رنگی را داشت که امروز دارد؟»
از طرفی دیگر می‌بینیم او منتقدان را مانند «لارنس استرن» و «هنری فیلدینگ» به باد تمسخر می‌گیرد و معتقد است که آنها گاهی از درک ساده ترین مطالب هم عاجزند. هنری فیلدینگ در «تام جونز» خطاب به منتقدی می‌گوید که تو از درک لحن نویسنده ای خوب ناتوان هستی. با اینحال منتقد همیشه بخش جدایی ناپذیر ادبیات بوده و کله شقی و تند مزاجی اش هم همیشه همراه ادبیات و نمی توان حضور ضروری اش را در عرصه‌ی ادبیات منکر شد. آیا درست نیست که هر دشمنی نقادانه نسبت به منتقد، اختیار کردن خود در جایگاه منتقد است؟ ولی آیا تمام اینها راوی را از بیان نظراتش بازمی دارد؟ خیر. بنابراین اگر این کتاب نه نقد است و نه داستان پس چیست؟ جلوتر پاسخ می‌دهیم.

در این کتاب با دو منتقد مواجهیم: یکی دکتر «کریستوفر ریکس»، از اساتید کمبریج که درباره‌ی «اشتباهات در ادبیات و اهمیت یا عدم اهمیت آنها» سخنرانی می‌کند. او دریافته که «ویلیام گولدینگ» در کتاب «سالار مگس ها» در تشخیص نوع عدسی «پگی» دچار اشتباه شده است. منتقد دیگر «اینید استارکی» است که فکر می‌کند فلوبر در مادام بواری از سه نوع رنگ چشم قهوه ای، قیرگون و آبی استفاده کرده است و راوی با استدلال ثابت می‌کند که حرف استارکی اشتباه بوده است. راوی داستان معتقد است که «مقایسه‌ی زمانی که فلوبر صرف کرده تا اطمینان یابد قهرمان داستانش چشمان شگفت انگیز و درک ناپذیر یک زناکار نگونبخت را دارد با زمانی که دکتر استارکی گذاشته تا با بی دقتی اش نویسنده را خوار کند مقایسه‌ی جالبی خواهد شد.»

این امر مشهود است که خود راوی برای توجیه دلبستگی خودش به نویسنده مجبور است از متنی نقادانه استفاده کند و در همان حال از آن دوری گزیند. با اینحال اگر نویسنده و زندگی اش از مقابل چشمان تیزبین محقق می‌گریزد، ولی اثرش که اینگونه نیست. به همین دلیل این اثر مدام میان بیان مطالب زندگی نامه ای و نقادانه در کشاکش است.

کم نیستند گزاره های نقادانه ای که او در این کتاب از آنها استفاده می‌کند: «دانش انسان ناقص است، بنابراین رمان هم باید ناقص باشد». «اشتباهات متظاهرانه و تردید رمان نویس های مدرن درست به اندازه‌ی الهیت دروغین رمان نویس قرن ۱۹ مربوط به لذت جویی است». رمان نویس در حالی که گزاره هایی این چنینی بیان می‌دارد، وضعیت خودش هم بهتر از رمان نویس های مدرن نیست. او هم مدام با شک و دودلی روبه رو است. قطعا خود نویسنده از این تقابل دو سویه آگاه بود و در این نقطه است که ما در می‌یابیم راوی و نویسنده دو شخصیت جداگانه اند. «جفری بریث ویت» در جست و جوی طوطی حقیقی‌ای است که فلوبر در رمان ساده دل از آن بهره برده. او که مردی عجیب است و دهه‌ی ۶۰ سالگی اش را از سر می‌گذراند، در جستجوی طوطی فلوبر به «روآن» می‌آید. در اینجا با سه طوطی روبه رو هستیم: طوطی فلیسیته، طوطی اتل- دیو و طوطی کرواسه. راوی کاملا نسبت به بیهودگی سفر آگاه هست و می‌داند که به هیچ جا نمی رسد. ولی برای یافتن آنچه در پی آن است، کوتاهی نمی کند.

فکر کنم اکنون وقت آن است که بگوییم ما در این کتاب همزمان شاهد داستان، رمان، زندگی نامه و نقد ادبی هستیم و همه‌ی این عناصر باعث شده تا با اثری کاملا نو رودر رو شویم. اثری که خود را از تمام قید و بندهای سنت و مدرنیته رهانیده و زندگی را از دریچه های گوناگونی تماشا می‌کند: بارنز هم داستان نوشته و هم نقد، هم زندگی نامه نوشته و هم نقیضه. دلیل اینکه این کتاب با وجودی که تمام این عناصر را در خود جای داده و خواننده با مطالعه اش خسته نمی شود مربوط به این قضیه است که تلاش بریث ویت متوجه‌ی احیای گذشته ای است که تسلیم روایت تاریخی سرراست نمی شود، چون مربوط به گذشته ای شخصی است که با اثر فلوبر در یک بازه‌ی زمانی قرار نمی گیرد. به نوعی تمام وضعیت ها در این کتاب نامعلومند: همسر راوی که گویی در گذشته به او خیانت کرده، به تازگی مرتکب خودکشی شده است.

رابطه‌ی فلوبر با معشوقه اش متزلزل بوده؛ این ناپایداری و تأثیر زودگذر هنرمند در ابتدای کتاب به ما نشان داده می‌شود؛ تصویری که گویی پایان داستان را در مقابل دیدگان ما به نمایش می‌گذارد: «بگذارید از مجسمه شروع کنم: آن بالا ایستاده است، همیشگی و نه چندان خوش تراش، با اشک های مسیِ روان از دیدگانش. جلیقه و شلوار خمره ای به تن دارد، با پاپیونی شل و ول و سبیلی نامرتب، چهره ای بیمناک و منزوی از این مرد. فلوبر به ما نگاه نمی کند. به جنوب چشم دوخته است، از میدان کارم به کاتدرال. از فراز شهری که از آن نفرت داشت به بیرون نگاه می‌کند، شهری که به تلافی این بیزاری یکسره نادیده اش گرفته است.»

این کتاب اگر سؤالی را جواب ندهد و مسأله ای را هم به سرانجام نرساند (حتی مسأله‌ی خود طوطی را)، با اینحال ما را بی وقفه با کوچک ترین جزئیات شگفت زده می‌کند؛ گویی مدام نقاش را در حال تکمیل اثرش بر روی بوم می‌بینیم. تصویری که هیچگاه کامل نمی شود ولی همیشه در مقابل چشمان ما قرار دارد.

تلویزیون بی‌دلیل روشن می‌شود و تصویری را نشان می‌دهد. در كنار نگاه دوربین‌نگار روایت، تلویزیون قرار دارد. تلویزیون و ساعت دیجیتال و روایت دوربین‌گونه به عنوان عناصری مدرن، اتاق را احاطه می‌كنند... فرد متجاوز به دختر روسپی می‌تواند شكل دیگری از مرد درون تلویزیونی باشد كه ناگهان روشن می‌شود... دختری است در جایگاه و موقعیتی كه با زیبایی‌اش تبدیل به پدیده‌ای می‌شود كه عكسش روی مجلات مد می‌نشیند و در نقطه مقابلش دختر فاحشه چینی است. ...
با کشتی‌گیر اسراییلی کشتی می‌گیرم چون تن من به تن او بخورد بخشی از گفت‌وگوست... با این شیوه ما نباید وارد سازمان ملل هم بشویم؛ نباید در المپیادهای علمی هم شرکت کنیم... چیزی که ناکارآمد هست باید حذف بشود یا اصلاح... اگر خدای نکرده! وزیر ارشاد بشوم اولین کاری که می‌کنم رفتن به قم و گرفتن اجازه از علما برای پیوستن به کنوانسیون برن (حمایت از حق مولف در آثار ادبی و هنری) است ...
از این کتاب تا امروز بیش از 10 ترجمه در کتابخانه ملی ثبت شده: «اجرام آسمانی»، «بانوان مهتاب»، «دختران مهتاب»، «دختران ماه»، «ماه خاتون‌ها»، «زنان ماه» و «بانوان ماه»... روند جامعه‌ای را با تمرکز بر زنان آن در یک دوره یکصد ساله بازنمایی کند. از این‌ رو شاخص‌ترین مساله «گفتمان نسل»هاست؛ گفتمانی که گذار شخصیت‌ها را از سنت به مدرنیته می‌نماید... در برزخ گذشته زندگی می‌کنند و گویی راه گریزی از آن ندارند ...
اولین کتاب دانشگاهی است که به جامعه‌شناسی اسلام و تا حدودی تشیع می‌پردازد... برخی معتقدند جامعه‌شناسی دین مربوط به مسیحیت است نه اسلام... در بنیادگرایی ما با دین بدون فرهنگ مواجهیم... مطالعه تحولات تاریخی و سازمانی روحانیت... جامعه‌شناسان فرانسوی ترجیح می‌دهند درباره قبایل استرالیا یا اسکیموها تحقیق کنند تا اینکه مسلمانان را موضوع تحقیق قراردهند ...
«سووشون» رمانِ تجاوز است، تجاوز به روح یک ملت... مردمی که مورد تجاوز قرار گرفته‌اند با تجاوزگران هم‌داستان می‌شوند... همه زن‌ها حتی چهره‌های منفی مثل «عزت‌الدوله» هر یک به‌نوعی وجوه گوناگونِ ستمدیدگی، بی‌پناهی، ناکامی و تحملِ زن ایرانی را به نمایش می‌گذارند... می‌خواستم بچه‌هایم را با محبت و در محیط آرام بزرگ کنم اما الان با کینه بزرگ می‌شوند...هر هفته نان و خرما به دیوانه‌خانه و زندان می‌فرستد... تاریخ در این رمان لَق نمی‌زند یعنی آدم‌ها از بستر واقعی برخاسته‌اند ...