کتاب «الفاظ و اشیا: باستان‌شناسی علوم انسانی» [The Order of Things: An Archaeology of the Human Sciences (Les Mots et les Choses) یا Mots et les choses] نوشته میشل فوکو  با ترجمه فاطمه ولیانی توسط نشر ماهی منتشر و راهی بازار نشر شد.

الفاظ و اشیا: باستان‌شناسی علوم انسانی» [The Order of Things: An Archaeology of the Human Sciences (Les Mots et les Choses) یا Mots et les choses] نوشته میشل فوکو

به گزارش کتاب نیوز به نقل از مهر، نسخه اصلی این‌کتاب سال ۱۹۶۶ توسط انتشارات گالیمار چاپ شده و این‌ناشر فرانسوی حق انتشار ترجمه فارسی این‌کتاب را به نشر ماهی واگذار کرده است.

کتاب «الفاظ و اشیا»‌ در اوج نفوذ جریان فکری ساختارگرایی منتشر شد. ساختارگرایی در دهه ۱۹۶۰، جریان پیشتاز روشنفکری فرانسه بود؛ جریانی که هم از اوضاع اجتماعی و سیاسی فرانسه آن دهه تاثیر گرفت و بر آن تاثیر هم گذاشت. مرکزیت‌زدایی از سوژه، نفی انسان‌گرایی، تاکید بر نشانه و بی‌اعتنایی به معنی، توجه به ناخودآگاه، ناگفته و واپس‌رانده خطوط اصلی این‌جریان بودند که متفکرانی با گرایش‌های فکری گوناگون و زمینه‌های پژوهشی متفاوت را گرد خود جمع می‌کرد: از آلتوسر مارکسیست تا لکان روان‌کاو، سوسور زبان‌شناس، لوی استروس مردم‌شناس و رولان بارت و ژرار ژانت که در زمینه نقد ادبی کار می‌کردند.

«الفاظ و اشیا» همان‌سالی منتشر شد که رولان بارت «نقد و حقیقت»، ژاک لکان «نوشته‌ها» و تزوتان تودورف هم «نظریه و ادبیات» را چاپ کردند. کتاب فوکو، چکیده یا ترکیبی از مفاهیم و آرای ساختارگرایی را داشت و مشخص بود در چنان حال و هوایی، به‌ویژه با پیش‌کشیدن مساله مرگ انسان، از آن استقبال می‌شود. میشل فوکو در این‌کتاب به صراحت، ساختارگرایی را وجدان بیدار و نگران دانش مدرن عنوان کرد اما پس از چاپ این‌کتاب، به‌مرور از ساختارگرایی دور شد. دورشدنش هم از ساختارگرایی به نقد آشکار این‌جریان فکری در دهه ۱۹۷۰ انجامید.

مطالب کتاب «الفاظ و اشیا»، به‌جر مقدمه مترجم که با عنوان «پهنه گسسته تاریخ» چاپ شده و همچنین پیش‌گفتار نویسنده، در ۲ بخش اصلی گردآوری و تدوین شده‌اند که در مجموع ۱۰ فصل را در بر می‌گیرند. فصول اول تا ششم کتاب در بخش اول و فصول هفتم تا دهم هم در بخش دوم کتاب آمده‌اند.

«ندیمه‌ها»، «نثر جهان»، «بازنمودن»، «سخن‌گفتن»، «رده‌بندی‌کردن» و «مبادله‌کردن» عناوین فصول اول تا ششم هستند. و فصول هفتم تا دهم هم با این‌عناوین چاپ شده‌اند: «محدوده‌های بازنمایی»، «کار، حیات، زبان»، «انسان و همزادهایش» و «علوم انسانی».

فوکو در این‌کتاب با تحلیل باستان‌شناسی ۳ قلمرو زبان، علوم طبیعی‌وزیستی و اقتصاد، در پی نشان‌دادن این است که حرکت صورت‌های تفکر و شناخت در غرب، نه حرکتی متداوم و پیش‌رونده بلکه حرکتی گسسته بوده است. او این‌کار را در بازه زمانی رنسان تا دوران معاصر نشان داده است.

پژوهش معرفت‌شناختی فوکو، نقادانه هم هست و بررسی‌اش، صرفا معطوف به گذشته نیست بلکه نقطه شروع تحلیلش در واقع زمان حاضر و تشخیص گسستی آتی است که خبر از پایان عصر انسان‌شناختی و مرگ قریب‌الوقوع انسان می‌دهد.

در قسمتی از این‌کتاب می‌خوانیم:

بنابراین مشاهده‌کردن به معنای آن بود که به دیدن اکتفا کنیم. اکتفا کنیم به دیدن اصولیِ تعداد قلیلی از اشیا؛ اکتفا کنیم به دیدن آنچه در غنای اندکی آشفته بازنمایی، تحلیل‌پذیر و برای همگان بازشناختی است و در نتیجه می‌توان به آن اسمی داد که برای همگان فهم‌پذیر باشد. لینه می‌گفت:‌ «ورود شباهت‌های مبهم اسباب بی‌آبرویی این فن شده است.» بازنمایی‌های بصری که خود در برابر دیدگان گسترده می‌شدند، از هر شباهتی عاری بودند و حتی رنگ‌هاشان هم پاک شده بود، سرانجام ابژه خاص تاریخ طبیعی را به آن ارزانی داشتند، همان ابژه‌ای که قرار بود تاریخ طبیعی آن را با زبان درستی که قصد داشت بسازد بیان کند. این ابژه بُعد جسمانی بود که موجودات طبیعی از آن تشکیل شده‌اند. این بُعد چهار متغیر داشت، صرفا چهار متغیر: شکل اجزا، کمیت اجزا، طریقه چیده‌شدن آن‌ها در فضا و قرار گرفتنشان نسبت به یکدیگر،‌ اندازه نسبی هر یک. لینه در یکی از مهم‌ترین آثار خود می‌گوید: «هر شرح مشخصاتی باید براساس تعداد، شکل، نسبت و موقعیت تهیه شود.»

این‌کتاب با ۵۱۲ صفحه، شمارگان هزار و ۵۰۰ نسخه و قیمت ۸۷ هزار تومان منتشر شده است.

................ هر روز با کتاب ...............

تلویزیون بی‌دلیل روشن می‌شود و تصویری را نشان می‌دهد. در كنار نگاه دوربین‌نگار روایت، تلویزیون قرار دارد. تلویزیون و ساعت دیجیتال و روایت دوربین‌گونه به عنوان عناصری مدرن، اتاق را احاطه می‌كنند... فرد متجاوز به دختر روسپی می‌تواند شكل دیگری از مرد درون تلویزیونی باشد كه ناگهان روشن می‌شود... دختری است در جایگاه و موقعیتی كه با زیبایی‌اش تبدیل به پدیده‌ای می‌شود كه عكسش روی مجلات مد می‌نشیند و در نقطه مقابلش دختر فاحشه چینی است. ...
با کشتی‌گیر اسراییلی کشتی می‌گیرم چون تن من به تن او بخورد بخشی از گفت‌وگوست... با این شیوه ما نباید وارد سازمان ملل هم بشویم؛ نباید در المپیادهای علمی هم شرکت کنیم... چیزی که ناکارآمد هست باید حذف بشود یا اصلاح... اگر خدای نکرده! وزیر ارشاد بشوم اولین کاری که می‌کنم رفتن به قم و گرفتن اجازه از علما برای پیوستن به کنوانسیون برن (حمایت از حق مولف در آثار ادبی و هنری) است ...
از این کتاب تا امروز بیش از 10 ترجمه در کتابخانه ملی ثبت شده: «اجرام آسمانی»، «بانوان مهتاب»، «دختران مهتاب»، «دختران ماه»، «ماه خاتون‌ها»، «زنان ماه» و «بانوان ماه»... روند جامعه‌ای را با تمرکز بر زنان آن در یک دوره یکصد ساله بازنمایی کند. از این‌ رو شاخص‌ترین مساله «گفتمان نسل»هاست؛ گفتمانی که گذار شخصیت‌ها را از سنت به مدرنیته می‌نماید... در برزخ گذشته زندگی می‌کنند و گویی راه گریزی از آن ندارند ...
اولین کتاب دانشگاهی است که به جامعه‌شناسی اسلام و تا حدودی تشیع می‌پردازد... برخی معتقدند جامعه‌شناسی دین مربوط به مسیحیت است نه اسلام... در بنیادگرایی ما با دین بدون فرهنگ مواجهیم... مطالعه تحولات تاریخی و سازمانی روحانیت... جامعه‌شناسان فرانسوی ترجیح می‌دهند درباره قبایل استرالیا یا اسکیموها تحقیق کنند تا اینکه مسلمانان را موضوع تحقیق قراردهند ...
«سووشون» رمانِ تجاوز است، تجاوز به روح یک ملت... مردمی که مورد تجاوز قرار گرفته‌اند با تجاوزگران هم‌داستان می‌شوند... همه زن‌ها حتی چهره‌های منفی مثل «عزت‌الدوله» هر یک به‌نوعی وجوه گوناگونِ ستمدیدگی، بی‌پناهی، ناکامی و تحملِ زن ایرانی را به نمایش می‌گذارند... می‌خواستم بچه‌هایم را با محبت و در محیط آرام بزرگ کنم اما الان با کینه بزرگ می‌شوند...هر هفته نان و خرما به دیوانه‌خانه و زندان می‌فرستد... تاریخ در این رمان لَق نمی‌زند یعنی آدم‌ها از بستر واقعی برخاسته‌اند ...