زهرا دلپذیر گفت: موبدان در شاهنامه چهره­ مثبت دارند؛ آنها آینده­‌نگر، کاردان، رازدار و مورد اعتماد شاهان و پهلوانان هستند و فردوسی برای توصیف آنها همیشه از یک صفت شایسته استفاده کرده است.

به گزارش مهر، نشست نقد و بررسی کتاب «موبدان در شاهنامه فردوسی» نوشته زهرا دلپذیر، با حضور استادان دانشگاه، پژوهشگران زبان و ادبیات فارسی و تاریخ باستان در محل بنیاد فردوسی مشهد برگزار شد.

در ابتدای این‌نشست محمدرضا راشد محصل، استاد دانشگاه فردوسی مشهد با بیان اینکه آثار ماندگار ظرفیت‌­های فراوانی در زمینه‌­های مختلف دارند، شاهنامه را یک اثر ماندگار و دارای ظرفیت‌های علمی و حماسی گسترده­‌ای دانست و گفت: بی­‌شک هدفمندی و روشمندی فردوسی باعث شده ما بعد از هزارسال، باز هم کاربرد شاهنامه را در جاهای مختلف ببینیم.

وی با اشاره به اینکه فردوسی در جامعه زمان خود، از یک‌سو دردشناسی و از سوی دیگر یک درمان­دهی اثرگذاری کرده، گفت: این شاعر بزرگ بخوبی دریافته که مردم عصرش شخصیت خود را فراموش کرده و از هویت خود آگاهی ندارند و در واقع درد و درمان را شناخته است. معرفی جامعه دینی در ایران باستان و چگونگی موبدان در آن دوران، یکی دیگر از ظرفیت‌­های مهم شاهنامه لست. مطابق شاهنامه همزمان با پادشاهی جمشید نفوذ معنوی این گروه زیاد شد و پادشاه آن­ها را به‌صورت طبقه‌­ای با خویشکاری معین از دیگران جدا کرد. خویشکاری موبدان در سراسر شاهنامه جلوه‌­گر شده و با بررسی حماسه ملی ایران می‌­توان به اطلاعات خوبی درباره این گروه در ایران باستان دست پیدا کرد.

راشد محصل در پایان سخنانش گفت: با توجه به اهمیت موبدان در شاهنامه تاکنون در این‌زمینه پژوهش خاصی انجام نشده بود. کتاب موبدان در شاهنامه فردوسی از این‌نظر پژوهشی نو و علمی درعرصه شاهنامه‌پژوهی است. نویسنده در این کتاب، با نکته سنجی و بازجست دقیق ابیات شاهنامه فردوسی و مقایسه تطبیقی آن­ها با منابع کهن و آثار جدیدتر، مقام موبدان را از جهات گوناگون بررسی کرده و نفوذ و تاثیر اقدامات آنان را در جامعه زمان‌شان مشخص کرده است.

* شاهنامه یک منبع مهم تاریخی است

در ادامه این جلسه، محمد تقی ایمان پور، استاد تاریخ دانشگاه فردوسی مشهد با تاکید بر اینکه شاهنامه را افزون بر عظمت شعری، باید به عنوان یک منبع مهم تاریخی مد نظر داشت گفت: با توجه به پژوهش‌های فراوان درباره جنبه­‌های مختلف شاهنامه به جنبه تاریخی این اثر کمتر پرداخته شده ولی خوشبختانه در سال­‌های اخیر شاهد کارهای تطبیقی شایسته‌­ای در این زمینه هستیم که کتاب موبدان در شاهنامه فردوسی را باید  یک نمونه خوب از جمله این آثار به شمار آورد.

این کارشناس تاریخ باستان با بیان اینکه یک اثر پژوهشی خوب باید از نظر ویژگی­‌های ساختاری و محتوایی علمی باشد، گفت: کتاب موبدان در شاهنامه فردوسی، هم از نظر ساختاری و هم محتوایی قوی است و کاملا با توجه به اصول علمی نوشته شده است. نویسنده در این کتاب، پیش از ورود به مبحث شاهنامه، تحلیل جامعی درباره موبدان در فرهنگ ایران دارد و تحلیل جامعی درباره طبقات مختلف روحانیان در ایران باستان و کارکرد آنان در ادوار مختلف تاریخی ماد، هخامنشی، اشکانی و ساسانی ارائه کرده است. امیدوارم بیش از پیش، شاهد کارهای تطبیقی در عرصه شاهنامه پژوهی به ویژه تطبیق شاهنامه با منابع تاریخی باشیم.

عباس خیرآبادی استاد دانشگاه و مدیر انتشارات پاژ نیز تازگی مضمون و علمی بودن شیوه پژوهش را از نکات مثبت کتاب موبدان در شاهنامه فردوسی دانست و گفت: نویسنده در این کتاب، از منابع درجه اول بسیار زیادی مثل منابع پهلوی، منابع مربوط به قرون اولیه پس از اسلام و منابع جدیدتر مثل کتاب­های پژوهشگران غربی مربوط به قرن نوزدهم به بعد و... همچنین کتاب­های مختلف درباره سنگ نبشته‌­های ایران باستان و مقالات بی­شمار بهره گرفته است که می­‌تواند راهنمایی متقن و قوی برای پژوهشگران تاریخ باستان، فرهنگ و زبان­های باستانی و زبان و ادبیات فارسی به شمار آید.

* جایگاه موبدان در شاهنامه

زهرا دلپذیر نویسنده کتاب هم در بخش بعدی این‌نشست گفت: روحانیان در ایران باستان معمولاً با نام عمومی موبد خطاب می‌­­شدند. این‌گروه در دربار شاهان کارکردهای بسیاری داشتند و همه امور با توجه به صلاح­دید و پیش­‌بینی آنها انجام می­‌شد. این کنش‌­ها به تمامی در مشهورترین حماسه ملی ایران نمود یافته و به حدی اهمیت دارد که با بررسی نقش و جایگاه موبدان در شاهنامه، ویژگی نماد­های رهبری، ارز­ش‌­ها و مفاهیم معنوی و چگونگی ارتباط دین و حکومت در ایران باستان مشخص می‌­شود.

وی افزود: موبد یکی از پرکاربردترین واژه ­های شاهنامه است. این واژه همراه با مشتقاتش موبدان، موبدی و... در مجموع ۵۱۳ بار در شاهنامه به کار رفته که ۱۴۶ مورد آن مربوط به بخش اول و ۳۶۷ مورد متعلق به بخش دوم است؛ بنابراین کاربرد واژه موبد در بخش تاریخی شاهنامه، چهار برابر بخش اساطیری- حماسی است.

در پژوهش پیش‌رو، نقش و جایگاه موبدان با توجه به ادوار مختلف شاهنامه بررسی شده است. پژوهشگران برای تبیین ساختار شاهنامه فردوسی، آن را به چند دوره تقسیم کرده‌­اند. در این کتاب نظر بهمن سرکاراتی که شاهنامه را به دو بخش اساطیری- حماسی و تاریخی تقسیم کرده مد نظر قرار گرفت و کنش‌­های موبدان با توجه به این دو بخش بررسی شد. موبدان در سراسر شاهنامه چهره­ای مثبت دارند؛ آنها آینده­‌نگر، پیشگو و پیش­بین، کاردان، رازدار، درستکار و مورد اعتماد شاهان و پهلوانان هستند و فردوسی برای توصیف آنها همیشه از یک صفت شایسته استفاده می­‌کند.

این پژوهشگر ادبیات حماسی گفت: طبق این پژوهش کارکرد موبدان در شاهنامه، منحصر به اجرای امور و مناسک دینی و روایت داستان­ها نیست. موبدان در اداره کشور اختیارات گسترده­ای دارند و همه امور با توجه به صلاحدید و رایزنی آنها صورت می‌­گیرد. آن­ها در جنگ­‌ها نیز حضور فعالی دارند، از نظر علمی سرآمد زمان خویش هستند و تعلیم و تربیت به عهده آنهاست. برخی از کارکردهای موبدان همچون نظارت بر امور اقتصادی و پرچمداری در جنگ­ها، از دید محققان پنهان مانده بود و با بررسی ابیات شاهنامه اطلاعات خوبی در این زمینه به دست آمد.

دلپذیر در پایان، گفت: درباره تشخیص منابعی که فردوسی درباره موبدان از آنها استفاده کرده، پاسخی یافته نشد اما مشخص است که منابع فردوسی در این زمینه محدود به خداینامه نیست و او از برخی منابع دیگر مثل کارنامه اردشیر بابکان به‌طور مستقیم استفاده کرده است. برای نمونه، ماجرای موبد و وزیر معروف اردشیر در شاهنامه، در بسیاری از متون دوره اسلامی همچون نهایة­الأرب ابن قتیبه دینوری، غررالسیر ثعالبی، تاریخ طبری و... که همگی از خداینامه استفاده کرده‌­اند، به تفصیل آمده اما روایت فردوسی در شاهنامه بسیار نزدیک به کارنامه اردشیر بابکان است و با این آثار تفاوت دارد.

درحین اینکه بورخس از ادبیات ناب دفاع می‌کرد، هیچ مشکلی نمی‌دید که با دیکتاتور خورخه رافائل ویدلا برای صرف شام قرار بگذارد؛ با کسی که بار اصلی مسئولیت 30 ‌هزار مرد و زن ناپدیدشده‌ آرژانتینی و صدها کودک ربوده‌شده بر دوش او بود... این سرکوبگری تروریستی ناگزیر به خودسانسوری انجامید... رسانه‌ها و تلویزیون در دست معدود بنگاه‌ها است و آزادی عقیده در آن خیال‌پردازی‌ای بیش نیست ...
هیچ خبری از حجاب راهبه‌ها و سوگند خوردنشان نیست، درعوض آیرا از سنت روایت پیکارسک استفاده می‌کند... مرا آماده کرده‌اند که فرشته‌ باشم، فرشته‌ نگهبان همه‌ مجرمان، دزدها و قاتلان... این کارهای خوبی که در تنهایی و خیالاتش انجام می‌دهد، سزار را تبدیل به راهبه می‌کند. ولی، در زندگی واقعی، او یک دروغگوی قهار است... رمز و راز دروغگوی خوب‌ بودن را فاش می‌کند: «باید خیلی قانع‌کننده وانمود کنی که چیزهای واضح را نمی‌دانی.» ...
متوجه ماده‌مگس جوانی شد که در مرز میان پوره و سس نشسته بود... پوست آبدار و سبزش، بانشاط زیر نور خورشید می‌درخشید... دور کمرش چنان شکننده و ظریف بود که گویا می‌توانست با سبک‌ترین نسیم بشکند... جابه‌جایی حشره و انسان و توصیفات آبدار و تنانه از مگس علاوه بر شوخی شیطنت‌آمیز پلوین با توصیفات رمان‌‌های احساساتی و حتی کلاسیک، کاریکاتورگونه‌ای است گروتسک از وضعیت بشر ...
سیر آفاق و انفس مردی جوان و آمریکایی به‌نام لاری برای یافتن معنای زندگی است که از غرب تا شرق عالم را طی می‌کند... تحت تاثیر زیبایی او نمی‌تواند بدی‌هایش را ببیند... زنی سطحی، حسود و کینه‌توز است... به نظر من آن‌ها که می‌گویند عشق بدون شهوت می‌تواند وجود داشته باشد، چرند می‌گویند. وقتی مردم می‌گویند بعد از آنکه شهوت مرد، عشق هنوز زنده است، دارند از چیز دیگری صحبت می‌کنند که عشق نیست، انس و مهر و همخویی و عادت است ...
بسیاری از مردم اطلاعات گسترده‌ای پیرامون انسان و جهان و طبیعت و شریعت در ذهن جمع‌آوری می‌کنند اما در برابر ساده‌ترین آسیب‌های نفسانی؛ تمایلات ناصواب درونی زانو می‌زنند... برخی رنج‌ها آدمی را از پای در می‌آورند؛ از ارزش و آرامش جان می‌کاهند و اثری تلخ و گاهی جبران‌ناپذیر در زندگی از خود به جای می‌گذارند. رنج دلبستگی‌های حقیر؛ رنج برخاسته از جهل و نادانی و رنج وابستگی به تایید و تکذیب دیگران از این جنس است. ...