آموزش فلسفه به زبان فارسی | اعتماد

درباره وجوه متکثر و متنوع شخصیت، زندگی و آثار نجف دریابندی دوستان و همکاران و رفیقان او فراوان گفته‌اند و نوشته‌اند. در روزهای جاری نیز به مناسبت درگذشت تالم‌برانگیزش بر این انبوه افزوده خواهد شد. بنابراین در یادداشت کوتاه پیش رو متناسب با محتوای صفحه اندیشه خواهم کوشید به اختصار به نقش او در ترجمه آثار فلسفی بپردازم. 

آموزش فلسفه با دریابندری | محسن آزموده

درباره اهمیت ترجمه در مواجهه نظری ایرانیان با اندیشه‌های جدید بسیار سخن گفته‌اند. مترجمان در طول دو سده اخیر مهم‌ترین و موثرترین پیام‌آوران تفکرات و اندیشه‌ها و ایده‌های جدید هستند و نقش دست اولی در بسط و گسترش اندیشه‌های جدید ایفا کرده‌اند. در این میان نخستین مترجمانی که سراغ آثار فلسفی و نظری رفته‌اند، وظیفه دشوارتری دارند و از جهتی که خواهد آمد، مسوولیت مضاعفی به عهده گرفته‌اند. ایشان کسانی هستند که در سنگلاخ‌هایی پیموده نشده، راهگشایی می‌کنند و برای نخستین‌بار با استفاده از میراث زبانی گرانبار برای مفاهیمی نوآیین، معادل‌گذاری می‌کنند. این اولین مترجمان آثار فلسفی می‌کوشند با استفاده از تعابیر، واژگان و اصطلاحات زبان غنی مادری و با خلق ساختارها و قالب‌هایی نو، اندیشه‌های تازه و مفاهیم فلسفی نو را برای مخاطبان امروزی بیان و عرضه کنند. اهمیت و خطیر بودن کار این نخستین مترجمان در آنجاست که آنها در حال ریل‌گذاری و مسیرسازی هستند و هر گونه خبط و خطای اساسی موجب گمراهی و به کژراهه رفتن نسل‌های بعدی خواهد شد.  تا پیش از ربع قرن گذشته که هنوز این موج عظیم و بعضا نگران‌کننده ترجمه‌های انبوه و مترجمان فراوان در حوزه فلسفه به راه نیفتاده بود، تعداد ترجمه‌های آثار فلسفی جدید همچنین مترجمانی که پای در این راه ناپیموده می‌گذاشتند، معدود و اندک بود. وقتی از ترجمه‌های آثار فلسفی سخن به میان می‌آمد در میان کتابخوان‌ها چند نام مشخص به ذهن‌ها متبادر می‌شد: حمید عنایت، عزت‌الله فولادوند، داریوش آشوری، محمدحسن لطفی، رضا کاویانی، منوچهر بزرگمهر، سیدجلال‌الدین مجتبوی، اسماعیل سعادت، جلال‌الدین اعلم، محمود صناعی و نجف دریابندری. 

در آن روزگار وقتی روی جلد کتابی فلسفی، زیر عنوان نویسنده یکی از این اسامی نقش می‌بست، مخاطب خیالش راحت بود که حتی اگر نمی‌تواند ترجمه را از نظر دقت با متن اولیه مقایسه و ارزیابی کند، دست‌کم با جملاتی مبهم و بی‌معنا مواجه نیست و مطمئن است که متنی فارسی با جملاتی روان و کلمات و واژگانی مانوس و مالوف می‌خواند. اگرچه تجربه و اظهارنظرهای متخصصان و صاحبنظران نشان می‌داد که بسیاری از این ترجمه‌ها(اگر نگوییم همه آنها) به میزان بالایی(باز اگر نگوییم صددرصد) از نظر دقت و وفاداری به متن اصلی قابل اطمینان هستند. 
 نجف دریابندری در میان این مترجمان برجسته آثار فلسفی از این جهت شاخص و متمایز است که گذشته از پیشینه جدی و پررنگ فعالیت‌های سیاسی، اجتماعی و روشنفکری و روزنامه‌نگارانه در وهله اول مترجم آثار ادبی و رمان‌هایی پرخواننده و جذاب است و در ترجمه‌های ادبی درخشانی که ارایه کرده، تسلط و مهارت شگفت‌انگیز خود را به زبان مادری نشان می‌دهد. این نکته در ترجمه‌ها و تالیفات فلسفی دریابندری نیز به خوبی مشهود است. برای نمونه دریابندری در کتاب «درد بی‌خویشتنی» که به بررسی مفهوم «الیناسیون» در فلسفه جدید غربی می‌پردازد، یکی از کلیدی‌ترین مفاهیم چند معنایی در فلسفه قاره‌ای جدید که از سوی فیلسوفانی دشوارنویس چون هگل بیان شده را با زبانی روان و گویا با جملاتی شسته رفته و با اصطلاحاتی آشنا تبیین و تشریح می‌کند. در این کتاب مخاطب با دریابندری به عنوان یک خواننده جدی فلسفه غربی مواجه می‌شود، نویسنده‌ای که در کنار تسلط شگفت‌انگیز و هنرمندانه به زبان فارسی، آگاهی عمیق و گسترده‌ای از مباحث فلسفی که راجع به آنها نوشته، دارد.

البته آثار ترجمه‌ای دریابندری در حوزه فلسفه اندک و انگشت‌شمار است: «تاریخ فلسفه غرب»، «عرفان و منطق» و «قدرت» هر سه نوشته برتراند راسل، «فلسفه روشن‌اندیشی» و «افسانه دولت» هر دو نوشته ارنست کاسیرر، «متفکران روس» نوشته آیزایا برلین و «کلی‌ها» نوشته هیلری استنیلند. اما همین آثار معدود گذشته از روانی و شیوایی نثر فارسی ترجمه به یک دلیل دیگر نیز بسیار پر مخاطب و موثر هستند، از این جهت که عمدتا نوشته متفکرانی شاخص و شناخته شده و در عین حال روان‌نویس با زبان‌هایی واضح و متمایز هستند، نویسندگانی چیره‌دست چون برتراند راسل و آیزایا برلین که نثر روان و درخشان آنها زبانزد و مشهور است. از این حیث بسیاری از علاقه‌مندان فلسفه‌های جدید غربی در زبان فارسی، مطالعات خود را با آثاری چون «تاریخ فلسفه غرب» راسل آغاز کردند و با مفاهیم نوین فلسفه غربی، نخستین بار به روایت نجف دریابندری آشنا شدند.  امروز معمولا نجف دریابندری را به واسطه ترجمه‌های درخشان و خواندنی‌اش از رمان‌ها و آثار ادبی و آثار نفیسی چون «کتاب مستطاب آشپزی» به خاطر می‌آورند اما نباید از نقش موثر او در آشنایی کتابخوان‌های ایرانی با فلسفه غربی و تاثیرش بر مترجمان بعدی غفلت ورزید. به تعبیر آن فیلسوف آلمانی می‌توان گفت، مترجمانی چون نجف دریابندری به زبان مادری خود تفکر جدید فلسفی یا به عبارت دیگر فلسفه‌ورزی نو را آموختند و راه را برای فلسفه‌ورزی فارسی‌زبانان در نسل‌های بعدی گشودند.

درحین اینکه بورخس از ادبیات ناب دفاع می‌کرد، هیچ مشکلی نمی‌دید که با دیکتاتور خورخه رافائل ویدلا برای صرف شام قرار بگذارد؛ با کسی که بار اصلی مسئولیت 30 ‌هزار مرد و زن ناپدیدشده‌ آرژانتینی و صدها کودک ربوده‌شده بر دوش او بود... این سرکوبگری تروریستی ناگزیر به خودسانسوری انجامید... رسانه‌ها و تلویزیون در دست معدود بنگاه‌ها است و آزادی عقیده در آن خیال‌پردازی‌ای بیش نیست ...
هیچ خبری از حجاب راهبه‌ها و سوگند خوردنشان نیست، درعوض آیرا از سنت روایت پیکارسک استفاده می‌کند... مرا آماده کرده‌اند که فرشته‌ باشم، فرشته‌ نگهبان همه‌ مجرمان، دزدها و قاتلان... این کارهای خوبی که در تنهایی و خیالاتش انجام می‌دهد، سزار را تبدیل به راهبه می‌کند. ولی، در زندگی واقعی، او یک دروغگوی قهار است... رمز و راز دروغگوی خوب‌ بودن را فاش می‌کند: «باید خیلی قانع‌کننده وانمود کنی که چیزهای واضح را نمی‌دانی.» ...
متوجه ماده‌مگس جوانی شد که در مرز میان پوره و سس نشسته بود... پوست آبدار و سبزش، بانشاط زیر نور خورشید می‌درخشید... دور کمرش چنان شکننده و ظریف بود که گویا می‌توانست با سبک‌ترین نسیم بشکند... جابه‌جایی حشره و انسان و توصیفات آبدار و تنانه از مگس علاوه بر شوخی شیطنت‌آمیز پلوین با توصیفات رمان‌‌های احساساتی و حتی کلاسیک، کاریکاتورگونه‌ای است گروتسک از وضعیت بشر ...
سیر آفاق و انفس مردی جوان و آمریکایی به‌نام لاری برای یافتن معنای زندگی است که از غرب تا شرق عالم را طی می‌کند... تحت تاثیر زیبایی او نمی‌تواند بدی‌هایش را ببیند... زنی سطحی، حسود و کینه‌توز است... به نظر من آن‌ها که می‌گویند عشق بدون شهوت می‌تواند وجود داشته باشد، چرند می‌گویند. وقتی مردم می‌گویند بعد از آنکه شهوت مرد، عشق هنوز زنده است، دارند از چیز دیگری صحبت می‌کنند که عشق نیست، انس و مهر و همخویی و عادت است ...
بسیاری از مردم اطلاعات گسترده‌ای پیرامون انسان و جهان و طبیعت و شریعت در ذهن جمع‌آوری می‌کنند اما در برابر ساده‌ترین آسیب‌های نفسانی؛ تمایلات ناصواب درونی زانو می‌زنند... برخی رنج‌ها آدمی را از پای در می‌آورند؛ از ارزش و آرامش جان می‌کاهند و اثری تلخ و گاهی جبران‌ناپذیر در زندگی از خود به جای می‌گذارند. رنج دلبستگی‌های حقیر؛ رنج برخاسته از جهل و نادانی و رنج وابستگی به تایید و تکذیب دیگران از این جنس است. ...